Psylocybinę wyodrębnił w postaci krystalicznej zespół chemików firmy Sandoz w Bazylei, a pierwsze doniesienie o tym ukazało się w marcu 1958 roku w czasopiśmie Experientia. Albert Hofmann figuruje w nim jako pierwszy autor — ale nie jedyny. Obok niego podpisali się Roger Heim, Arthur Brack i Hans Kobel.
Krótka odpowiedź jest więc prosta. Kłopot zaczyna się przy szczegółach, bo w popularnych streszczeniach zlewają się trzy różne dokonania: wyodrębnienie substancji z grzyba, ustalenie jej budowy i zsyntetyzowanie jej od zera. To trzy osobne prace, ogłoszone w odstępie kilkunastu miesięcy, w trzech różnych składach autorskich.
Materiał przyszedł z Paryża, a nie prosto z Meksyku
Grzyby, na których pracował Hofmann, nie przyjechały do Bazylei z meksykańskiej wyprawy. Przysłał je Roger Heim, mykolog i dyrektor paryskiego Muzeum Historii Naturalnej, który brał udział w wyprawie do Oaxaki i jako pierwszy doprowadził meksykańskie Psilocybe do wzrostu w kulturze laboratoryjnej. Heim opisał Psilocybe mexicana jako nowy gatunek w 1957 roku, na łamach paryskiego „Revue de Mycologie”.
Według relacji Hofmanna list z propozycją współpracy dotarł do Sandoz w lutym 1957 roku, a wraz z korespondencją około stu gramów suszonego materiału z paryskiej hodowli. To istotny szczegół, bo przesądza o odpowiedzi na pytanie, dlaczego akurat ten gatunek. Chemik nie potrzebował najsilniejszego grzyba, tylko takiego, który da powtarzalną dostawę o pewnej tożsamości. Gatunek, który zdominował później rynek zestawów hodowlanych, wszedł do gry z innych powodów — opisaliśmy je w tekście o tym, dlaczego Psilocybe cubensis podbił świat.
Rola R. Gordona Wassona była wcześniejsza i inna. Bankowiec i etnomykolog uczestniczył w nocnym obrzędzie w Huautla de Jiménez w czerwcu 1955 roku, a jego relacja ukazała się w tygodniku „Life” 13 maja 1957 roku. To ona wprowadziła temat do obiegu popularnego, ale próbki do szwajcarskiego laboratorium wysłał Heim, nie Wasson. Kulturową prehistorię tej historii, sięgającą XVI-wiecznych kronik, opisaliśmy w osobnym tekście o teonanacatl.
Zwierzęta nie rozstrzygnęły, czy hodowany materiał w ogóle działa
Rozdzielanie substancji czynnej wymaga testu, który wskaże, w której frakcji ona siedzi. Tu takiego testu zabrakło. Zespół obserwował odruch źreniczny i stroszenie sierści u myszy oraz ogólne zachowanie psów — i nie uzyskał jednoznacznych wyników. Pojawiło się podejrzenie, że materiał z hodowli laboratoryjnej mógł stracić aktywność.
Hofmann uznał, że w tym wypadku czulszym wskaźnikiem jest człowiek, i 1 lipca 1957 roku sprawdził suszony materiał na sobie. Nie podajemy tu ani ilości, ani sposobu przyjęcia — istotne jest co innego: dopiero ten eksperyment dał zespołowi kryterium, po którym dało się rozpoznać właściwą frakcję.
Temu epizodowi należy się zastrzeżenie źródłowe. Znamy go z relacji samego Hofmanna, spisanej dwadzieścia lat później do zbioru pod redakcją Jonathana Otta i Jeremy’ego Bigwooda. To wspomnienie badacza, a nie protokół z epoki ani praca recenzowana.
Marzec 1958: pierwsza publikacja i cztery nazwiska
Doniesienie „Psilocybin, ein psychotroper Wirkstoff aus dem mexikanischen Rauschpilz Psilocybe mexicana Heim” ukazało się w Experientia 14(3): 107–109. Zespół opisał w nim wyodrębnienie substancji czynnej w postaci białych igiełek krystalicznych, wskazał, że ma ona charakter indolowy i zawiera fosfor, oraz nadał jej nazwę psylocybina. Przy okazji odnotował drugą, pokrewną substancję, obecną wyłącznie w śladowych ilościach — nazwaną psylocyną. Obie nazwy utworzono wprost od nazwy rodzajowej grzyba.
W tym samym miesiącu ukazała się druga praca, francuskojęzyczna, z Heimem jako pierwszym autorem: Heim, Brack, Kobel, Hofmann i Cailleux w „Comptes rendus” Akademii Nauk (246: 1346–1351, posiedzenie z 3 marca 1958). Jej temat był jednak inny — dotyczyła warunków tworzenia owocników i sklerocjów w kulturze oraz wykazania obecności obu substancji w materiale hodowlanym, a nie ich wyodrębnienia w czystej postaci.
Które doniesienie fizycznie ukazało się pierwsze, trudno rozstrzygnąć bez dokładnych dat wydania obu zeszytów; bazy bibliograficzne podają przy pracy z Experientia sam miesiąc. Warto o tym pamiętać, bo część opracowań pisze o „pierwszej publikacji” tak, jakby sprawa była oczywista.
Listopad 1958: budowa i synteza, ale już w innym składzie
Osiem miesięcy później, w Experientia 14(11): 397–399, ukazała się praca „Konstitutionsaufklärung und Synthese von Psilocybin”. Podpisali ją Hofmann, Frey, Ott, Petrzilka i Troxler — z pierwszego zespołu został w niej wyłącznie Hofmann. To tam ustalono, że psylocybina jest 4-fosforyloksy-N,N-dimetylotryptaminą, i opisano jej syntezę.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Wyodrębnienie substancji z grzyba mówi, że coś tam jest i da się to skrystalizować. Ustalenie budowy mówi, czym to jest. Synteza mówi, że można to otrzymać bez grzyba, w kontrolowanej czystości i w dowolnej chwili. Zdanie „Hofmann wyizolował i zsyntetyzował psylocybinę w 1958 roku” jest prawdziwe co do roku, ale zaciera fakt, że chodzi o dwie odrębne publikacje i dwa różne zespoły.
Psylocyna doczekała się własnej pracy dopiero w 1959 roku
Substancję odnotowano w marcu 1958 jako ślad na chromatogramie, ale jej identyfikacja jako 4-hydroksy-N,N-dimetylotryptaminy ukazała się rok później: Hofmann i Troxler, Experientia 15(3): 101–102, „Identifizierung von Psilocin”. Popularne streszczenia często datują oba związki na ten sam rok.
Pełne opracowanie chemiczne obu substancji ogłoszono w 1959 roku w „Helvetica Chimica Acta” (42: 1557–1572) i to ono najlepiej odpowiada na pytanie o autorstwo, bo wymienia wszystkie osiem nazwisk naraz: Hofmann, Heim, Brack, Kobel, Frey, Ott, Petrzilka i Troxler.
Do tego dochodzi materiał, który bywa cytowany jak artykuł, a nim nie jest: wystąpienie Hofmanna „Chemical Aspects of Psilocybin” na I Międzynarodowym Kongresie Neuropsychofarmakologii w Rzymie we wrześniu 1958 roku, wydane w tomie pokongresowym. To doniesienie konferencyjne, nie praca recenzowana — różnica, o którą warto się upomnieć przy każdej dacie z tej historii.
Cztery nieścisłości, które krążą najczęściej
- „Wasson wysłał grzyby Hofmannowi”. Materiał przysłał Roger Heim z Paryża, z własnej hodowli. Wasson dostarczył wcześniejszego ogniwa: wyprawy i rozgłosu.
- „Psylocybinę wyizolowano z Psilocybe cubensis”. Z Psilocybe mexicana. Gatunek dominujący dziś w hodowli nie miał z tym nic wspólnego.
- „Hofmann wyizolował ją sam”. Pod pierwszą pracą są cztery nazwiska, pod pełnym opracowaniem osiem. Brack i Kobel odpowiadali za hodowlę grzybni w skali laboratoryjnej.
- „To był rok 1957″ albo „to był rok 1959″. Prace laboratoryjne i eksperyment na sobie przypadły na 1957, publikacje na 1958, a pełne opracowanie i identyfikacja psylocyny na 1959. Podawanie jednej daty bez wskazania, czego dotyczy, jest źródłem połowy zamieszania.
Dlaczego to synteza, a nie izolacja, zmieniła dziedzinę
Od listopada 1958 roku psylocybinę można było otrzymywać jako preparat o znanym składzie i czystości, niezależnie od gatunku, pory roku i stanowiska. Bez tego nie byłoby mowy o badaniu z powtarzalnym materiałem — prowadzone dziś badania kliniczne nad psylocybiną pracują na substancji syntetycznej w standardzie farmaceutycznym, a nie na owocnikach.
Warto też zobaczyć, jak wąska była wtedy podstawa materiałowa. Cała chemia psylocybiny ruszyła z jednego meksykańskiego gatunku, prowadzonego w jednej paryskiej pracowni. Europa na pierwszy własny gatunek z potwierdzoną psylocybiną czekała do 1963 roku — o czym piszemy przy historii łysiczki lancetowatej.
Stan prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna są w Polsce substancjami kontrolowanymi, umieszczonymi w wykazie środków odurzających i substancji psychotropowych. Nie istnieje zarejestrowany lek zawierający psylocybinę ani legalna ścieżka terapeutyczna. Badania kliniczne prowadzone za granicą odbywają się w ściśle kontrolowanych warunkach i nie zmieniają obecnego stanu prawnego.
Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Psilocybin, ein psychotroper Wirkstoff aus dem mexikanischen Rauschpilz Psilocybe mexicana Heim — A. Hofmann, R. Heim, A. Brack, H. Kobel, Experientia 14(3): 107–109, 1958
- Konstitutionsaufklärung und Synthese von Psilocybin — A. Hofmann, A. Frey, H. Ott, Th. Petrzilka, F. Troxler, Experientia 14(11): 397–399, 1958
- Identifizierung von Psilocin — A. Hofmann, F. Troxler, Experientia 15(3): 101–102, 1959
- Psilocybin und Psilocin, zwei psychotrope Wirkstoffe aus mexikanischen Rauschpilzen — A. Hofmann, R. Heim, A. Brack, H. Kobel, A. Frey, H. Ott, Th. Petrzilka, F. Troxler, Helvetica Chimica Acta 42(5): 1557–1572, 1959
- R. Heim, A. Brack, H. Kobel, A. Hofmann, R. Cailleux, Déterminisme de la formation des carpophores et des sclérotes dans la culture du Psilocybe mexicana Heim — Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences 246: 1346–1351, posiedzenie z 3 marca 1958 (praca sprzed epoki numerów DOI; rekord PMID 13537389)
- Zur Pharmakologie von Psilocybin, einem Wirkstoff aus Psilocybe mexicana Heim — H. Weidmann, M. Taeschler, H. Konzett, Experientia 14(10): 378–379, 1958
- Index Fungorum — Psilocybe mexicana R. Heim, Revue Mycol., Paris 22(1): 77 (1957) — Royal Botanic Gardens, Kew
- A. Hofmann, History of the Basic Chemical Investigations on the Sacred Mushrooms of Mexico — w: Teonanácatl: Hallucinogenic Mushrooms of North America, red. J. Ott, J. Bigwood, Seattle 1978; relacja własna badacza spisana dwadzieścia lat po opisywanych wydarzeniach
- Psilocybin: from ancient magic to modern medicine — D. E. Nichols, The Journal of Antibiotics 73: 679–686, 2020
- The pharmacology of psilocybin — T. Passie, J. Seifert, U. Schneider, H. M. Emrich, Addiction Biology 7: 357–364, 2002
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — tekst jednolity — Dz.U. 2024 poz. 1139, ISAP
