Zatrucie londyńskiej rodziny opisano w czasopiśmie medycznym dziewiętnaście lat wcześniej, niż grzyb, który je wywołał, dostał w ogóle nazwę naukową. Od tej nazwy do momentu, w którym chemicy ustalili, co w tym grzybie działa, minęło jeszcze sto czterdzieści pięć lat.
Historia łysiczki lancetowatej (Psilocybe semilanceata) to trzy wątki, które przez większość czasu biegły osobno: nazewniczy, chemiczny i językowy. Daty poniżej sprawdziliśmy w bazach taksonomicznych i w oryginalnych drukach, nie w opracowaniach z drugiej ręki.
Elias Fries opisał gatunek w 1818 roku, choć w większości źródeł stoi 1838
Popularne opracowania podają zgodnie: gatunek opisał szwedzki mykolog Elias Magnus Fries jako Agaricus semilanceatus w dziele Epicrisis systematis mycologici z 1838 roku. Index Fungorum, prowadzony przez Royal Botanic Gardens w Kew, podaje co innego: Observationes mycologicae, część druga, wydana w Kopenhadze w 1818 roku, strona 178.
Rozbieżność da się rozstrzygnąć, bo oba druki są zdigitalizowane. W Observationes z 1818 roku opis figuruje pod numerem 145 i zawiera pełną diagnozę łacińską — ostro stożkowaty, spiczasty kapelusz, wydłużony trzon. W Epicrisis z 1838 roku ten sam gatunek stoi pod numerem 940, a Fries sam odsyła tam do własnej wcześniejszej publikacji: Obs. 2, s. 178. Autor uznawał więc rok 1818 za pierwszy opis.
Skąd zatem data 1838 w obiegu? Najpewniej stąd, że przez większość XX wieku nazewnictwo grzybów miało późny punkt startowy — nazwy sprzed 1821 roku (dzieła Systema Mycologicum Friesa) albo 1801 roku (Persoona) po prostu się nie liczyły. Kongres botaniczny w Sydney w 1981 roku przesunął ten punkt na rok 1753 i wprowadził instytucję nazw sankcjonowanych. Nazwy wcześniejsze odzyskały ważność, ale starsze cytowanie zdążyło się utrwalić w podręcznikach.
Pierwszy portret gatunku był ryciną podpisaną cudzą nazwą
Fries w opisie z 1818 roku powołuje się na rycinę Jamesa Sowerby’ego — tablicę 240, figury 1–3 z Coloured Figures of English Fungi or Mushrooms. Sam Sowerby uważał, że rysuje inny gatunek, i podpisał ją Agaricus semiglobatus.
Index Fungorum wskazuje właśnie te trzy figury jako materiał typowy gatunku. Innymi słowy: wzorcem nomenklatorycznym łysiczki lancetowatej jest angielska rycina, której autor nie wiedział, co przedstawia. Fries dostrzegł różnicę i wydzielił nowy gatunek, zaznaczając przy tym, że pokrojem i barwą przypomina on grzyb, z którym Sowerby go pomylił.
Paul Kummer w 1871 roku podniósł friesowskie plemię do rangi rodzaju
Sama nazwa Psilocybe jest starsza od kombinacji, której dziś używamy. Fries utworzył ją w 1821 roku w Systema Mycologicum — nie jako rodzaj, lecz jako plemię (tribus) wewnątrz ogromnego rodzaju Agaricus, na stronie 289. W nocie do tego plemienia sam wyjaśnił źródłosłów, przywołując dwa greckie wyrazy.
Podniósł je Paul Kummer, duchowny i nauczyciel z Zerbst w Anhalcie, żyjący w latach 1834–1912. W wydanym w 1871 roku poradniku Der Führer in die Pilzkunde awansował większość friesowskich plemion do rangi samodzielnych rodzajów — i ukształtował nazewnictwo blaszkowców na następne 150 lat. Psilocybe pojawia się tam na stronie 21, a Psilocybe semilanceata — na stronie 71. Stąd dzisiejszy zapis autorstwa: (Fr.) P. Kumm.
Sześć rodzajów w sto dwadzieścia lat
Kummer nie zamknął sprawy. Zestawienie nazw w Index Fungorum czyta się jak kronika zmiennych mód klasyfikacyjnych. Johann Weinmann w 1836 roku zdegradował grzyb do odmiany innego gatunku, Agaricus callosus. Petter Adolf Karsten w 1879 roku przeniósł go do rodzaju Stropharia, Lucien Quélet w 1886 roku do Geophila, Joseph Schröter w 1889 roku do Coprinarius.
Najciekawszy jest przypadek duńskiego mykologa Jakoba Emanuela Langego, który w latach 1936 i 1939 umieścił gatunek w rodzaju Panaeolus. Kombinacja jest w bazie oznaczona jako nielegalna — nazwa Panaeolus semilanceatus była już zajęta. Użył jej wcześniej, w 1909 roku, amerykański mykolog Charles Peck dla zupełnie innego grzyba. Zasada pierwszeństwa nie pozostawia wyboru: późniejszy homonim odpada, choćby sama klasyfikacja była trafna.
W 2007 roku gatunek stał się typem nomenklatorycznym całego rodzaju
Najdziwniejszy zwrot przyszedł jednak niedawno. Rodzaj Psilocybe miał od 1949 roku wyznaczony typ nomenklatoryczny — gatunek wzorcowy, do którego przywiązana jest nazwa. Wyznaczył go holenderski mykolog Marinus Anton Donk i był to Psilocybe montana, gatunek niezawierający psylocybiny.
Kiedy w latach dwutysięcznych badania molekularne pokazały, że Psilocybe w dotychczasowym ujęciu jest zbiorem gatunków niespokrewnionych, pojawił się problem. Podział rodzaju na dwie części oznaczałby, że nazwa Psilocybe zostaje przy gatunkach nieaktywnych, a znana grupa — ta, do której należy również łysiczka kubańska — zostaje bez nazwy.
Sześcioro mykologów pod kierunkiem Scotta Redheada złożyło w 2007 roku na łamach czasopisma Taxon formalny wniosek numer 1757: o zachowanie nazwy Psilocybe ze zmienionym typem, którym miałaby zostać Psilocybe semilanceata. Uzasadnieniem był koszt zamieszania: nazwa jest zakorzeniona w archeologii, antropologii, kryminalistyce i przepisach prawa. Komitet Nomenklatoryczny do spraw Grzybów przyjął wniosek jednogłośnie, co odnotowano w raporcie z 2009 roku. Gatunki nieaktywne przeszły do rodzaju Deconica. Od tej decyzji łysiczka lancetowata jest gatunkiem, na którym opiera się nazwa całego rodzaju.
Rok 1799: grzyby z Green Parku i raport, którego nikt nie umiał przypisać
Wątek chemiczny zaczyna się wcześniej niż nazewniczy. 3 października 1799 roku londyńczyk oznaczony w druku inicjałami J.S. zebrał grzyby w Green Parku i przyrządził z nich posiłek dla rodziny. Objawy — rozszerzone źrenice, napady niepowstrzymanego śmiechu, zaburzenia postrzegania — opisał wezwany do domu aptekarz i chemik Everard Brande.
Jego relacja ukazała się w periodyku The Medical and Physical Journal pod tytułem Mr. E. Brande, on a poisonous species of Agaric, tom 3, numer 11, strony 41–44. Tu również źródła się rozjeżdżają: część cytowań podaje rok 1799, rekord w bazie PubMed Central datuje zeszyt na styczeń 1800 roku. Skan jest publicznie dostępny; to pierwszy udokumentowany europejski opis takiego zatrucia.
Brande nie miał jak wskazać gatunku — grzyb nie miał wtedy nazwy. Przez cały XIX wiek nikt tego przypisania nie domknął. Relacja krążyła w wiktoriańskim piśmiennictwie o truciznach jako osobliwość bez sprawcy.
1958 i 1963: najpierw Meksyk, potem Europa
Domknięcie przyszło ze Szwajcarii i okrężną drogą. W 1958 roku zespół Alberta Hofmanna w laboratorium Sandoz wyodrębnił psylocybinę z meksykańskiego gatunku Psilocybe mexicana i opublikował wynik w czasopiśmie Experientia; w tym samym roczniku ukazała się praca o budowie cząsteczki i jej syntezie. Ta część historii ma własną, dłuższą prehistorię — opisaliśmy ją w tekście o teonanacatl i drodze grzybów psylocybinowych do laboratorium.
Europejskiego gatunku dotyczy dopiero praca z 1963 roku. Hofmann razem z francuskim mykologiem Rogerem Heimem i technikiem Hansem Tscherterem przebadali metodą chromatografii bibułowej owocniki P. semilanceata zebrane w Szwajcarii i we Francji, po czym potwierdzili w nich obecność psylocybiny. Doniesienie ukazało się w Comptes rendus Francuskiej Akademii Nauk, tom 257, strony 10–12. Był to pierwszy raport o psylocybinie w gatunku europejskim — wcześniej znano ją wyłącznie z gatunków meksykańskich, azjatyckich i północnoamerykańskich.
Potwierdzenia posypały się szybko: Szkocja i Anglia pod koniec lat 60., Czechosłowacja w 1973, Niemcy w 1977 (przy okazji wykryto tam baeocystynę), Norwegia w 1978, Belgia i Finlandia w 1984. Odrębne pytanie — po co w ogóle grzybom taka cząsteczka — pozostaje otwarte i nie ma dotąd rozstrzygniętej odpowiedzi ewolucyjnej.
Łysiczka, lancetowata, liberty cap: skąd te trzy nazwy
Nazwa rodzajowa jest opisowa i pochodzi z greki: psilos znaczy goły albo łysy, kybe — głowa. Fries wyjaśnił to sam w nocie z 1821 roku. Polskie „łysiczka” jest więc wiernym przekładem, a nie luźnym skojarzeniem.
Epitet gatunkowy składa się z łacińskiego semi (pół, nieco) i lanceata, od lanceolatus, czyli w kształcie włóczni. Odnosi się do spiczastego zakończenia kapelusza — tej samej cechy, którą Fries wyeksponował w diagnozie z 1818 roku. Polskie „lancetowata” oddaje to dokładnie.
Polska nazwa jest młoda. Przypisuje się ją Władysławowi Wojewodzie i rokowi 1987; wcześniej gatunek chodził w rodzimym piśmiennictwie pod kilkoma etykietami — jako kołpaczek lancetowaty, cierniówka czy bedłka lancetowata. Kanonicznym wykazem polskich nazw pozostaje wydana w 2003 roku Checklist of Polish larger Basidiomycetes tego samego autora.
Angielskie liberty cap to z kolei nazwa polityczna, nie botaniczna. Kapelusz przypomina czapkę frygijską, w XVIII wieku symbol wolności zatykany na tak zwanych słupach wolności — a smukły trzon dopełniał podobieństwa.
Status prawny w Polsce
Wątek historyczny nie zmienia stanu obecnego. Psylocybina i psylocyna figurują w Polsce w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych, prowadzonego na podstawie ustawy z 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii. Owocniki gatunków, które te związki zawierają — łysiczki lancetowatej włącznie — są objęte tymi przepisami. Ich zbieranie i posiadanie jest w Polsce nielegalne. Prowadzone za granicą badania kliniczne nad psylocybiną toczą się w ściśle kontrolowanych warunkach i nie zmieniają polskiego stanu prawnego.
Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich (18+). Artykuł ma charakter informacyjny i historyczny, nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Index Fungorum — Agaricus semilanceatus Fr., Observ. mycol. 2: 178 (1818) — Royal Botanic Gardens, Kew
- Index Fungorum — Psilocybe semilanceata (Fr.) P. Kumm., Führ. Pilzk.: 71 (1871) — Royal Botanic Gardens, Kew
- Index Fungorum — Agaricus trib. Psilocybe Fr., Syst. mycol. 1: 289 (1821), typ konserwowany — Royal Botanic Gardens, Kew
- E. M. Fries, Observationes mycologicae, pars secunda — Kopenhaga (Hafniae), 1818 (opis nr 145, s. 178)
- E. M. Fries, Epicrisis systematis mycologici — Uppsala, 1836–1838 (opis nr 940, s. 231)
- E. M. Fries, Systema Mycologicum, vol. 1 — Lund, 1821 (plemię Psilocybe, s. 289)
- P. Kummer, Der Führer in die Pilzkunde — Zerbst, 1871
- Mr. E. Brande, on a poisonous species of Agaric — The Medical and Physical Journal 3(11): 41–44, 1799/1800
- Psilocybin, ein psychotroper Wirkstoff aus dem mexikanischen Rauschpilz Psilocybe mexicana Heim — Experientia 14: 107–109, 1958
- Konstitutionsaufklärung und Synthese von Psilocybin — Experientia 14: 397–399, 1958
- A. Hofmann, R. Heim, H. Tscherter, Présence de la psilocybine dans une espèce européenne d’agaric, le Psilocybe semilanceata Fr. — Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences 257: 10–12, 1963 (praca sprzed epoki numerów DOI)
- (1757) Proposal to conserve the name Psilocybe (Basidiomycota) with a conserved type — S. A. Redhead i in., Taxon 56(1): 255–257, 2007
- Report of the Nomenclature Committee for Fungi: 15 — L. L. Norvell, Mycotaxon 110: 487–492, 2009
- An Overview on the Taxonomy, Phylogenetics and Ecology of the Psychedelic Genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus — D. Strauss i in., Frontiers in Forests and Global Change, 2022
- W. Wojewoda, Checklist of Polish larger Basidiomycetes — Instytut Botaniki PAN, Kraków 2003
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — tekst jednolity, Dz.U. 2021 poz. 406
