O grzybach wytwarzających psylocybinę mówi się prawie wyłącznie w liczbie pojedynczej: łysiczki. Tymczasem drugi co do liczebności zbiór takich gatunków siedzi w rodzaju Gymnopilus, po polsku łysak — grzybach z pniaków i martwego drewna, które w popularnym obiegu praktycznie nie istnieją.
Nazwy w tym rodzaju były niestabilne przez sto lat, dane chemiczne pochodzą w większości z pojedynczych zbiorów sprzed dekad, a na najciekawsze pytanie — skąd łysaki wzięły geny psylocybiny — trzy zespoły genomowe podają trzy różne odpowiedzi.
Łysak, łuskwiak, ogniówka: sześć polskich nazw rodzaju
Rodzaj Gymnopilus opisał fiński mykolog Petter Karsten w 1879 roku; Index Fungorum prowadzi tę nazwę pod numerem 17702. Polska nazwa ustaliła się dopiero pod koniec XX wieku, a droga do niej była kręta. Władysław Wojewoda w krytycznej liście wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski z 2003 roku wylicza sześć wcześniejszych określeń rodzaju: bedka (Jundziłł 1830), opieńka (Błoński 1888), skórzak (Czerwiakowski, wg Błońskiego 1889), łuszczak (Kwieciński 1896), łuskwiak (Chechowski 1898) i ogniówka (Wojewoda 1979). Obowiązujący dziś łysak pochodzi z hasła Wojewody w atlasie Svrčka i Vančury z 1987 roku.
Dwie z tych nazw żyją dziś pod innym adresem: łuskwiak to rodzaj Pholiota, a płomiennica — Flammulina. Typowa pułapka nazewnictwa grzybów.
W Polsce Wojewoda odnotował 12 gatunków łysaka; na świecie rodzaj liczy ponad 200.
Rodzina zmieniała się jeszcze częściej niż nazwa polska
Wojewoda w 2003 roku umieszczał łysaki w Cortinariaceae, na podstawie rdzawych zarodników. Przegląd Dominique Strauss i współpracowników z 2022 roku opisuje resztę drogi: do Strophariaceae — tu zdecydowała chemia, styrylopirony bis-noryangonina i hispidyna — a stamtąd do Hymenogastraceae, przy której GBIF trzyma się do dziś.
Index Fungorum poszedł dalej i prowadzi rodzaj w rodzinie Galerinaceae, nazwie zaproponowanej w marcu 2026 roku w Studies in Mycology przez zespół Tuuli Niskanen i Bryna Dentingera. Dwie duże bazy podają więc dziś dwie różne rodziny — to nie błąd, tylko odstęp między publikacją a aktualizacją.
Drewno zamiast odchodów: nisza, która tu wszystko tłumaczy
Łysaki są saprotrofami drewna. Rozkładają pniaki, kłody i zrębki, prowadząc białą zgniliznę; część gatunków pojawia się na pozór na ziemi, jeśli drewno jest zakopane albo mocno rozłożone.
To odwrotność niszy, z którą kojarzy się psylocybina — Psilocybe cubensis i Panaeolus cyanescens wyrastają na odchodach. Różnica nie jest ciekawostką: jak się okaże, to właśnie podłoże najlepiej tłumaczy, między którymi grzybami geny psylocybiny wędrowały. Rozkład tej zdolności między rodzajami opisujemy w przeglądzie grzybów z psylocybiną.
Które łysaki naprawdę mają psylocybinę
Przeglądy podają, że za psychodeliczne uznaje się co najmniej 16 gatunków łysaka — liczba brzmi solidnie, dopóki nie zajrzy się pod nią.
Najlepiej udokumentowany jest Gymnopilus purpuratus. Jochen Gartz opublikował w 1989 roku w Persoonii oznaczenia z dwóch stanowisk w NRD, gdzie gatunek rósł od 1983 roku na hałdach zrębków z gnojowicą świńską pod Rostockiem: psylocybina od 0,07 do 0,33 procent suchej masy, psylocyna do 0,31 procent, beocystyna śladowo.
Reszta listy stoi na słabszych nogach. Podstawowa praca to Hatfield, Valdes i Smith z 1978 roku w Lloydii: psylocybina w czterech z trzynastu zbiorów oznaczonych jako G. spectabilis, w jednym z trzech zbiorów G. luteus i w jednym zbiorze G. validipes — ale nie w zbiorze G. subspectabilis ani w dwóch G. ventricosus. To dane z pojedynczych okazów, nie charakterystyki gatunków.
Twardsze potwierdzenie przyszło z genomów: kompletny klaster genów psylocybiny stwierdzono u Gymnopilus dilepis (Reynolds i współpracownicy, 2018) oraz u G. luteofolius i nieopisanego jeszcze gatunku z Chin (Fei Liu i współpracownicy, 2025). W tej drugiej pracy zsekwencjonowano sześć genomów łysaków — klaster miały dwa.
Łysak wspaniały: jedna nazwa, pięć różnych grzybów
Najgłośniejszy gatunek rodzaju jest zarazem najbardziej pogmatwany: Gymnopilus junonius, po polsku łysak wspaniały, przez dekady funkcjonował także jako G. spectabilis i pod tym mianem opisywano go po obu stronach Atlantyku.
Węzeł rozłożył w 2020 roku w czasopiśmie Botany zespół Grega Thorna. Analiza sekwencji ITS i LSU pokazała, że G. junonius występuje w Europie, Ameryce Południowej i Australii, ale żadna z dostępnych sekwencji północnoamerykańskich do tego gatunku nie należy. Za oceanem pod jedną nazwą kryło się pięć gatunków: trzy opisane wcześniej (G. luteus, G. subspectabilis, G. ventricosus) i dwa nowe, G. voitkii oraz G. speciosissimus. Osobny gatunek autorzy opisali z Japonii jako G. orientispectabilis.
Konsekwencja dla chemii jest bezlitosna. Japoński grzyb znany jako Oh-waraitake, wielki grzyb śmiechu, przebadali w 1993 roku Tanaka i współpracownicy w Phytochemistry: za działanie odpowiadały oligoizoprenoidy nazwane gymnopilinami, a psylocybiny ani pokrewnych tryptamin nie wykryto wcale. Europejskie zbiory też wypadały ujemnie — Tjakko Stijve i Thomas Kuyper poświęcili temu w 1988 roku notę w Persoonii, zatytułowaną wprost jako brak psylocybiny w grzybach wcześniej podawanych jako jej źródło.
Dane chemiczne z lat 1978–1993 wiszą więc na nazwach, które w 2020 roku okazały się workiem na kilka gatunków — sami autorzy rewizji liczą na rozstrzygnięcie sporu dopiero teraz, po ich rozdzieleniu.
Łysak wspaniały rośnie w Polsce
To fakt biogeograficzny, nie zaproszenie. Wojewoda podaje gatunek z kilku rozproszonych stanowisk od Pomorza Zachodniego po Lubelszczyznę, na pniakach i pniach drzew liściastych oraz sosny; w rubryce zagrożenia dla Polski wpisuje brak danych. W GBIF gatunek ma z obszaru Polski 100 rekordów wobec około 21,9 tysiąca na świecie — to miara aktywności obserwatorów, nie liczebności. Polskich oznaczeń chemicznych po prostu nie ma, a europejskie wypadały ujemnie.
Które gatunki psylocybinowe rosną u nas naturalnie, opisujemy osobno w tekście o grzybach psylocybinowych w Polsce. Ten artykuł celowo nie zawiera cech rozpoznawczych, terminu owocnikowania ani wskazówek terenowych — to monografia rodzaju, nie klucz.
Skąd łysaki wzięły geny psylocybiny: trzy odpowiedzi
Zespół Hannah Reynolds i Jasona Slota znalazł w 2018 roku pięciogenowy klaster u Psilocybe cyanescens, Panaeolus cyanescens i Gymnopilus dilepis i wykazał, że drzewa tych genów nie zgadzają się z drzewem gatunków. Najprostsze wyjaśnienie: poziomy transfer genów.
Sercem tej opowieści jest jednak obserwacja z preprintu Alego Awana i współpracowników, złożonego w bioRxiv w 2018 roku i uzupełnionego w styczniu 2026 — do dziś nierecenzowanego, i tak trzeba go czytać. Choć G. dilepis jest gatunkowo znacznie bliżej Psilocybe niż drobnołuszczaka, geny jego klastra psylocybinowego są wyraźnie bliższe genom Pluteus salicinus. Korelat ekologiczny jest uderzający: P. cubensis i Panaeolus cyanescens rosną na odchodach, a G. dilepis i drobnołuszczak — na drewnie liściastym. Geny wędrowały tam, gdzie grzyby dzieliły podłoże. Historię od strony drugiego uczestnika opisaliśmy przy drobnołuszczaku zielonawoszarym.
Recenzowana praca Alexandra Bradshawa i współpracowników z PNAS z 2024 roku tę linię podtrzymuje: kopie genu PsiD z rodzajów Gymnopilus i Pluteus leżą poza kopiami z Psilocybe, co autorzy odczytują jako stare rozejście obu wersji klastra. Datowanie daje przy tym dwa niezależne nabycia w rodzaju — u G. aeruginosus około 22 milionów lat temu i u G. junonius około 9 milionów.
I tu wchodzi trzecia wersja. Fei Liu i współpracownicy opublikowali w grudniu 2025 roku w Mycosphere analizę 30 nowych genomów zestawionych z 13 wcześniejszymi; kompletny klaster wykryli w 13 z 43. U wszystkich trzech łysaków liczba, kolejność i orientacja genów są identyczne, a sekwencje flankujące podobne — co wskazuje na jedno wejście tej zdolności do rodzaju i dziedziczenie pionowe. Kierunek transferu odczytali odwrotnie niż poprzednicy: od przodka Psilocybe keralensis i P. mexicana do przodka łysaków, między 32 a 22 milionami lat temu.
Rozbieżności nie da się wygładzić. Awan i Bradshaw widzą klaster łysaków jako odległy od Psilocybe i bliski drobnołuszczakowi, Liu — jako pochodną Psilocybe; Bradshaw liczy dwa nabycia, Liu jedno, a daty rozjeżdżają się o kilkanaście milionów lat.
Dochodzi kłopot z materiałem. Genom przypisany do G. junonius niesie klaster, a chemia europejskich zbiorów tego gatunku psylocybiny nie wykazywała. Po pracy Thorna wiadomo, że pod tą nazwą sekwencjonowano różne grzyby — rozbieżność może więc być artefaktem oznaczenia, a nie zjawiskiem biologicznym.
Psylocybiny nie ma w grzybni
Praca Liu przyniosła jeszcze jeden wynik. Transkryptomy czterech gatunków, w tym G. luteofolius, pobrane na etapie grzybni, pokazały wysoką ekspresję genu PsiK, ale PsiM i PsiH u części gatunków milczały. Analiza UHPLC-MS/MS potwierdziła to bezpośrednio: w tkance grzybniowej psylocybiny nie było. Szlak włącza się dopiero na etapie owocnika.
Ta sama praca pokazała też, że łysaki mają najwięcej klastrów metabolitów wtórnych z czterech porównywanych rodzajów — średnio 40 na genom wobec 26 u Psilocybe. Psylocybina jest tam jednym z wielu produktów, nie osią biologii rodzaju.
Status prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna figurują w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych, wydawanego na podstawie art. 44f pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii; obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia w tekście jednolitym z Dz.U. z 2024 roku, poz. 1139.
Na tej liście są substancje, nie gatunki — żaden łysak nie figuruje w niej z nazwy. Skutek praktyczny jest jednak ten sam: owocnik zawierający psylocybinę jest nośnikiem substancji psychotropowej, a jego zbieranie i posiadanie w Polsce jest zabronione.
Treści przeznaczone dla osób pełnoletnich. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Gymnopilus P. Karst. — rekord nazwy nr 17702 — Index Fungorum, Royal Botanic Gardens Kew
- Checklist of Polish larger Basidiomycetes — W. Wojewoda, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003
- Re-shaping the family-level classification of Agaricineae (Agaricales, Basidiomycota) using a phylogenomic approach — Niskanen i in., Studies in Mycology 113: 115–134, 2026
- An Overview on the Taxonomy, Phylogenetics and Ecology of the Psychedelic Genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus — Strauss i in., Frontiers in Forests and Global Change 5: 813998, 2022
- Occurrence of psilocybin, psilocin and baeocystin in Gymnopilus purpuratus — J. Gartz, Persoonia 14(1): 19–22, 1989
- The occurrence of psilocybin in Gymnopilus species — G.M. Hatfield, L.J. Valdes, A.H. Smith, Lloydia 41: 140–144, 1978 (praca bez numeru DOI)
- Absence of psilocybin in species of fungi previously reported to contain psilocybin and related tryptamine derivatives — T. Stijve, T.W. Kuyper, Persoonia 13: 463–465, 1988
- Neurotoxic oligoisoprenoids of the hallucinogenic mushroom, Gymnopilus spectabilis85335-O) — Tanaka i in., Phytochemistry 34: 661–664, 1993
- New species in the Gymnopilus junonius group (Basidiomycota: Agaricales) — Thorn i in., Botany 98: 293–315, 2020
- Horizontal gene cluster transfer increased hallucinogenic mushroom diversity — Reynolds i in., Evolution Letters 2: 88–101, 2018
- Convergent evolution of psilocybin biosynthesis by psychedelic mushrooms — Awan i in., bioRxiv, wersja 1 z 2018, wersja 3 ze stycznia 2026 — preprint, praca nierecenzowana
- Phylogenomics of the psychoactive mushroom genus Psilocybe and evolution of the psilocybin biosynthetic gene cluster — Bradshaw i in., PNAS 121, 2024
- Evolution and horizontal transfer of the psilocybin biosynthetic gene cluster drive the diversification of magic mushrooms — Liu i in., Mycosphere 16(1): 3673–3694, 2025
- Gymnopilus junonius — dane o występowaniu — GBIF
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia — tekst jednolity rozporządzenia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — ISAP
