Gdy mówi się o grzybach zawierających psylocybinę, myśli się o łysiczkach. Tymczasem ten sam związek wytwarza gatunek z zupełnie innej rodziny, rosnący nie na pastwisku, lecz na spróchniałym drewnie drzew liściastych: drobnołuszczak zielonawoszary, Pluteus salicinus.
To nie jest przypis na marginesie. Sekwencjonowanie genomów pokazało, że drobnołuszczak nosi ten sam zestaw genów co łysiczki, choć obie linie dzielą dziesiątki milionów lat ewolucji. Historia tego gatunku jest więc przy okazji historią o tym, jak zdolność chemiczna przeskakuje między niespokrewnionymi grzybami.
Rodzina Pluteaceae i martwe drewno, czyli zupełnie inna nisza niż u łysiczki
Pluteus salicinus (Pers.) P. Kumm. opisał w 1798 roku Christiaan Hendrik Persoon jako Agaricus salicinus, a do rodzaju Pluteus przeniósł go Paul Kummer w 1871 roku; Index Fungorum prowadzi tę nazwę pod numerem 148877. Rodzina to Pluteaceae — od łysiczek dzieli ten gatunek nie tylko rodzaj, ale i cała gałąź drzewa rodowego.
Ekologia rozjeżdża się równie wyraźnie. Psilocybe semilanceata jest saprotrofem siedlisk trawiastych, a drobnołuszczak rozkłada martwe drewno drzew liściastych: pniaki, kłody i opadłe gałęzie w wilgotnych lasach i łęgach. Rodzaj Pluteus liczy ponad pięćset gatunków i praktycznie wszystkie żyją na rozłożonym drewnie. W przeglądzie Dominique Strauss i współpracowników z 2022 roku doniesienia o psylocybinie dotyczą sześciu z nich, a potwierdzenie analityczne mają cztery.
W GBIF drobnołuszczak ma dla obszaru Polski 82 rekordy, w tym 75 okazów zielnikowych, a Psilocybe semilanceata — 33. To miara wysiłku mykologów, nie liczebności.
Łuskowiec wierzbowy u Skirgiełły, drobnołuszczak u Wojewody
Polska nazwa zmieniała się razem z nazwą rodzaju. Alina Skirgiełło w monografii Łuskowcowate (Pluteaceae) z 1999 roku, wydanej w serii Grzyby (Mycota) przez Instytut Botaniki PAN, używała określenia łuskowiec wierzbowy. Cztery lata później Władysław Wojewoda w krytycznej liście wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski zaproponował nazwę drobnołuszczak zielonawoszary — i ta obowiązuje do dziś. Sama nazwa rodzajowa pochodzi z haseł Wojewody w Encyklopedii biologicznej z 1998 roku.
Obie nazwy opisują co innego. Łacińskie salicinus znaczy wierzbowy i wskazuje na podłoże, a Skirgiełło tłumaczyła epitet dosłownie.
Tyle że w wykazie podłoży, jaki dla Polski podaje Wojewoda, wierzby w ogóle nie ma: wymienione są olsza, grab, głóg, buk, jesion, topola i dąb. Karta gatunku w serwisie grzyby.pl wymienia z kolei wierzby obok olch i topól. Listy podłoży są przykładowe, a grzyb po prostu nie jest wybredny — nazwa Wojewody omija ten problem, bo opisuje barwę owocnika, nie drzewo.
Nomenklatura bywa ruchoma nawet po dwóch wiekach — inaczej niż handlowe nazwy szczepów Psilocybe cubensis, które nigdy nie miały statusu naukowego.
Zawartość alkaloidów: rozrzut, którego nie da się zbyć jedną liczbą
Pierwsze doniesienie opublikował Stephen Saupe z uniwersytetu w Illinois w 1981 roku na łamach czasopisma Mycologia. Punktem wyjścia było sinienie owocników po uszkodzeniu, a wynikiem — wykrycie psylocybiny i psylocyny, pierwsze stwierdzenie alkaloidów indolowych 4-hydroksylowanych w całej rodzinie Pluteaceae.
Potem liczby zaczęły się rozjeżdżać. Norweski zespół Christiansena, Rasmussena i Høilanda podał w 1984 roku 0,35 procent psylocybiny i 0,011 procent psylocyny w suchej masie. Tjakko Stijve i Thomas Kuyper w europejskim przeglądzie z 1985 roku uzyskali wartości rzędu 0,25 procent. Jochen Gartz w 1987 roku, metodami HPLC i TLC, zmierzył psylocybinę sięgającą 1,57 procent w kapeluszach — przy czym psylocyny nie wykrył w ogóle, a baeocystynę i tryptofan znalazł wyłącznie w kapeluszach, nie w trzonach.
Najnowsze dane pochodzą z pracy Kláry Gotvaldovej i współpracowników z 2022 roku (UHPLC z tandemową spektrometrią mas). Przebadano 226 owocników z 82 zbiorów i siedmiu rodzajów; na drobnołuszczaka przypadły trzy owocniki z dwóch zbiorów. Psylocybina wypadła w przedziale 0,306–1,353 mg na gram suchej masy, czyli 0,03–0,14 procent — o rząd wielkości niżej niż u Gartza. Psylocyna była obecna, choć śladowo (0,037–0,070 mg/g).
Rozbieżność sięga kilkunastu razy między skrajnymi pracami i nie ma sensu jej wygładzać: wszystkie te oznaczenia oparto na kilku owocnikach, w różnych krajach, różnymi metodami, na przestrzeni czterdziestu lat. W tej samej pracy Psilocybe semilanceata dała 1,28–11,42 mg/g. Zmienność jest tu regułą, nie wyjątkiem — i dotyczy również dobrze przebadanych gatunków tropikalnych.
Ta sama praca przyniosła jeszcze jedno: aeruginascynę, czwartorzędowy analog psylocybiny opisany w 2006 roku ze strzępiaka modrostopego jako związek unikatowy, wykryto również w drobnołuszczaku (0,014–0,024 mg/g). Wyłączność strzępiaka przestała obowiązywać.
Amerykańskie zbiory okazały się osobnym gatunkiem
Saupe pisał w 1981 roku, że P. salicinus dołącza do listy grzybów psychoaktywnych Ameryki Północnej. Trzydzieści trzy lata później okazało się, że w Ameryce Północnej tego gatunku prawdopodobnie nie ma.
Populację amerykańską opisali w 1993 roku Banerjee i Sundberg jako odmianę Pluteus salicinus var. americanus. W 2014 roku Alfredo Justo, Ekaterina Malysheva i Andrew Minnis podnieśli ją w Phytotaxa, na podstawie danych molekularnych, do rangi odrębnego gatunku Pluteus americanus.
Północnoamerykańskie stanowiska dawnego P. salicinus odnosi się dziś do tego nowego gatunku — pionierska analiza Saupego z dużym prawdopodobieństwem dotyczyła więc materiału, który nosiłby dziś inną nazwę. Dane chemiczne są warte tyle, ile oznaczenie okazu, na którym je zrobiono. W GBIF Pluteus americanus nie ma z Polski ani jednego rekordu.
Skąd drobnołuszczak wziął geny psylocybiny
Szlak biosyntezy rozszyfrowali w 2017 roku Janis Fricke, Felix Blei i Dirk Hoffmeister, opisując cztery enzymy przekształcające tryptofan w psylocybinę. Rok później zespół Hannah Reynolds i Jasona Slota znalazł w czasopiśmie Evolution Letters pięciogenowy klaster u Psilocybe cyanescens, Gymnopilus dilepis i Panaeolus cyanescens — i wykazał, że drzewa genów nie zgadzają się z drzewem gatunków. Najprostszym wyjaśnieniem był poziomy transfer genów: przeniesienie całego zestawu w bok, między liniami, które nie są blisko spokrewnione.
Drobnołuszczak wchodzi do tej opowieści przez preprint Alego Awana i współpracowników, złożony w bioRxiv w 2018 roku i uzupełniony w styczniu 2026 — praca do dziś nie przeszła recenzji naukowej i tak trzeba ją czytać. Zespół zsekwencjonował genom Pluteus salicinus i odnalazł w nim znany klaster. Kluczowy wynik brzmi tak: choć Gymnopilus dilepis jest gatunkowo znacznie bliżej rodzaju Psilocybe niż drobnołuszczaka, geny jego klastra psylocybinowego są wyraźnie bliższe genom drobnołuszczaka niż czemukolwiek z rodzaju Psilocybe. Autorzy uznają to za mocną przesłankę transferu poziomego.
Uderzający jest korelat ekologiczny. Psilocybe cubensis i Panaeolus cyanescens rosną na odchodach, a Gymnopilus dilepis i Pluteus salicinus — na stojącym lub leżącym drewnie liściastym. Wymiana genów zachodziła najwyraźniej między grzybami dzielącymi podłoże. Rdzeń klastra jest przy tym mały, poniżej 13 tysięcy par zasad, i u części gatunków leży blisko końców chromosomów, co pasuje do przenoszenia przez koliste cząsteczki DNA.
Ramy czasowe dała recenzowana praca Alexandra Bradshawa i współpracowników z PNAS z 2024 roku, oparta na 71 metagenomach okazów zielnikowych i 2983 rodzinach genów. Wynika z niej, że biosynteza psylocybiny powstała najpierw w rodzaju Psilocybe, którego pień datowany jest na około 67 milionów lat, a następnie została przekazana innym grzybom w czterech do pięciu możliwych transferach, między 40 a 9 milionami lat temu. W samym rodzaju Psilocybe występują przy tym dwa różne układy genów w klastrze, co autorzy interpretują jako możliwy ślad dwóch niezależnych nabyć.
Sformułowanie o niezależnym powstaniu szlaku wymaga więc ostrożności. U drobnołuszczaka dane wskazują nie na wynalezienie chemii od zera, lecz na przejęcie gotowego zestawu genów bocznymi drzwiami. Jedyny opisany dotąd kandydat na naprawdę odrębny szlak to Inocybe corydalina, u którego ten sam preprint nie znalazł klasycznego klastra, lecz alternatywny zestaw genów.
Co z tego wynika dla pytania o rolę psylocybiny
Najpopularniejsza hipoteza mówi, że psylocybina jest środkiem obrony przed owadami żerującymi na owocnikach. Ten sam preprint ją nadwątla: z owocników Psilocybe cyanescens wyhodowano larwy muchówek z rodziny ziemiórkowatych, które przeszły pełen rozwój aż do postaci dorosłej. Ochrona nie jest więc zupełna, a autorzy proponują możliwość odwrotną — że związek uczestniczy raczej w relacji grzyba z owadami niż w jej blokowaniu. Wątek rozwijamy w tekście o tym, po co grzybom w ogóle psylocybina.
Drobnołuszczak jest tu ważnym świadkiem: to nie zdolność przywiązana do jednej grupy grzybów ani do jednego siedliska, lecz zestaw genów, który krąży.
Status prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna figurują w wykazie substancji psychotropowych grupy I-P — psylocyna pod pozycją 76, psylocybina pod pozycją 86 — w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 17 sierpnia 2018 roku, w tekście jednolitym ogłoszonym w Dz.U. z 2024 roku pod pozycją 1139. Wykaz wydawany jest na podstawie art. 44f pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
Dwie rzeczy warto powiedzieć wprost. Żaden gatunek grzyba nie jest w tym wykazie wymieniony z nazwy — na liście są substancje. Dawna ustawowa definicja grzybów halucynogennych została zaś uchylona nowelizacją z 20 lipca 2018 roku, więc powoływanie się na nią jest nieaktualne. Konsekwencji praktycznej to nie zmienia: owocnik zawierający psylocybinę jest nośnikiem substancji psychotropowej, a jego zbieranie i posiadanie w Polsce jest zabronione.
Ten tekst jest monografią mykologiczną. Celowo nie zawiera cech rozpoznawczych, kalendarza owocnikowania ani informacji o stanowiskach.
Treści przeznaczone dla osób pełnoletnich. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Pluteus salicinus — rekord nazwy nr 148877 — Index Fungorum, Royal Botanic Gardens Kew
- Checklist of Polish larger Basidiomycetes — W. Wojewoda, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003
- Pluteus salicinus — karta gatunku — grzyby.pl
- Occurrence of Psilocybin/Psilocin in Pluteus salicinus (Pluteaceae) — Saupe, Mycologia, 1981
- Detection of Psilocybin and Psilocin in Norwegian Species of Pluteus and Conocybe — Christiansen, Rasmussen & Høiland, Planta Medica, 1984
- Occurrence of Psilocybin in Various Higher Fungi from Several European Countries — Stijve & Kuyper, Planta Medica, 1985
- Vorkommen von Psilocybin und Baeocystin in Fruchtkörpern von Pluteus salicinus — Gartz, Planta Medica, 1987
- Extensive Collection of Psychotropic Mushrooms with Determination of Their Tryptamine Alkaloids — Gotvaldová i in., International Journal of Molecular Sciences, 2022
- Aeruginascin, a Trimethylammonium Analogue of Psilocybin from the Hallucinogenic Mushroom Inocybe aeruginascens — Jensen, Gartz & Laatsch, Planta Medica, 2006
- Molecular phylogeny and phylogeography of Holarctic species of Pluteus section Pluteus — Justo i in., Phytotaxa, 2014
- An Overview on the Taxonomy, Phylogenetics and Ecology of the Psychedelic Genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus — Strauss i in., Frontiers in Forests and Global Change, 2022
- Enzymatic Synthesis of Psilocybin — Fricke, Blei & Hoffmeister, Angewandte Chemie International Edition, 2017
- Horizontal gene cluster transfer increased hallucinogenic mushroom diversity — Reynolds i in., Evolution Letters, 2018
- Convergent evolution of psilocybin biosynthesis by psychedelic mushrooms — Awan i in., bioRxiv, 2018/2026 — preprint, praca nierecenzowana
- Phylogenomics of the psychoactive mushroom genus Psilocybe and evolution of the psilocybin biosynthetic gene cluster — Bradshaw i in., PNAS, 2024
- Pluteus salicinus — dane o występowaniu — GBIF
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z 17 czerwca 2024 r. — tekst jednolity rozporządzenia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — ISAP
