Wpisz tę frazę w wyszukiwarkę, a dostaniesz listę na kilkanaście pozycji. Sprawdź te same nazwy w bazach taksonomicznych i w polskim piśmiennictwie mykologicznym, a lista skurczy się do kilku gatunków — z których jeden ma solidną dokumentację, a reszta opiera się na garstce stanowisk, czasem na jednym.
Ta rozbieżność nie jest przypadkiem. Większość grzybów, które w sieci uchodzą za klasykę gatunku, to organizmy strefy tropikalnej i subtropikalnej. W polskim klimacie nie mają czego szukać — i rzeczywiście ich tu nie ma.
Co naprawdę policzono: dwa gatunki na całą Europę Środkową i Północną
Punktem odniesienia pozostaje przegląd Tjakko Stijvego i Thomasa Kuypera z 1985 roku. Przebadali metodami chromatograficznymi ponad sto europejskich gatunków grzybów z osiemnastu rodzajów. Psylocybinę, psylocynę lub baeocystynę znaleźli w trzech gatunkach Psilocybe, jednym Panaeolus, pięciu Inocybe i jednym Pluteus.
Ich wniosek był twardy: tylko Psilocybe semilanceata i Panaeolus subbalteatus (dziś Panaeolus cinctulus) występują w Europie Środkowej i Północnej w ilościach, które w ogóle wchodzą w rachubę. Cała reszta to znaleziska rzadkie, rozproszone albo o śladowej zawartości alkaloidów.
Skalę dokumentacji łatwo sprawdzić w GBIF, globalnej bazie danych o bioróżnorodności. Dla obszaru Polski Psilocybe semilanceata ma tam trzydzieści kilka rekordów, z czego około jednej trzeciej to okazy zielnikowe; Psilocybe serbica — jeden. To liczba rekordów w bazie, nie miara liczebności, ale porządek wielkości mówi sam za siebie.
Łysiczka lancetowata: jedyny gatunek z porządną polską dokumentacją
Psilocybe semilanceata (Fr.) P. Kumm. to grzyb opisany po raz pierwszy przez Eliasa Friesa, a do rodzaju Psilocybe przeniesiony przez Paula Kummera w 1871 roku. Przynależność rodzinowa rodzaju wciąż się przesuwa: starsza literatura trzymała go w Strophariaceae, potem bazy przeniosły go do Hymenogastraceae, a od 2026 roku Index Fungorum podaje Agrocybaceae — rodzinę opisaną jako nowa przez Niskanen i wsp. w Studies in Mycology.
Ekologicznie jest to saprotrof siedlisk trawiastych strefy umiarkowanej — łąk i pastwisk, także tych użytkowanych ekstensywnie. Wbrew rozpowszechnionemu skrótowi myślowemu nie jest gatunkiem koprofilnym: polskie opracowania zaznaczają, że nie wyrasta na świeżych odchodach.
Zawartość alkaloidów badano głównie w Skandynawii. Norweski zespół Christiansena, Rasmussena i Høilanda podał w 1981 roku rozrzut psylocybiny od 0,17 do 1,96 procent suchej masy. Fińscy badacze pod kierunkiem Jokiranty raportowali trzy lata później 0,62–2,37 procent (średnio 1,42) oraz śladowe ilości psylocyny. Rozstrzał w obrębie jednego gatunku jest więc kilkunastokrotny — i to jest właściwy wniosek z tych prac.
Łysiczka czeska: gatunku nie było w polskiej checkliście z 2003 roku
Psilocybe serbica M.M. Moser & E. Horak ma za sobą lata zamieszania nazewniczego. Jan Borovička wraz z Machielem Noordeloosem, Milanem Gryndlerem i Miroslavem Oborníkiem wykazali w pracy z 2011 roku, że opisywane osobno Psilocybe bohemica, Psilocybe arcana i Psilocybe moravica są genetycznie nieodróżnialne od P. serbica. Trzy odrębne dotąd gatunki zniknęły więc z listy jednym pociągnięciem — i to jest jeden z powodów, dla których lista jest krótsza, niż bywała.
W Polsce ten grzyb pojawił się w piśmiennictwie późno. Nie ma go w checkliście większych podstawczaków Wojewody z 2003 roku, a pierwsze krajowe stanowisko ogłoszono dopiero pod koniec 2011 roku, na Pomorzu. To saprotrof rozłożonej materii organicznej — rozkładającego się drewna, resztek roślinnych, ściółki — częsty w siedliskach przekształconych przez człowieka.
Drobnołuszczak zielonawoszary: nie łysiczka, a jednak z psylocybiną
Pluteus salicinus (Pers.) P. Kumm. należy do rodziny Pluteaceae i z łysiczkami nie jest blisko spokrewniony. Polskie nazwy to drobnołuszczak zielonawoszary oraz łuskowiec wierzbowy. Ekologicznie to saprotrof martwego drewna drzew liściastych, związany z wilgotnymi lasami — łęgami i dolinami rzecznymi.
Obecność psylocybiny i psylocyny w tym gatunku opisał Stephen Saupe na łamach czasopisma „Mycologia” w 1981 roku. Jochen Gartz wykazał w 1987 roku, że owocniki zawierają również baeocystynę, a norweski zespół Christiansena potwierdził wcześniej obecność tych związków w skandynawskich Pluteus.
Warto zachować proporcje: rodzaj Pluteus liczy ponad pięćset gatunków, a psylocybinę stwierdzono w około sześciu. To margines, nie reguła — podobnie jak w przypadku samego rodzaju Psilocybe, w którym klaster genów odpowiedzialnych za biosyntezę psylocybiny zsekwencjonowano dotąd dla garstki ze 165 gatunków. Dlaczego grzyby w ogóle produkują ten związek, pozostaje otwartym pytaniem ewolucyjnym.
Kołpaczki: 77 gatunków na świecie, jeden istotny w Polsce
Rodzaj Panaeolus doczekał się w 2023 roku globalnego przeglądu autorstwa Dominique Strauss i współpracowników. Z 77 uznanych gatunków właściwości halucynogenne raportowano dla dwudziestu. Rodzaj tradycyjnie umieszczano w Bolbitiaceae, nowsze ujęcia przenoszą go do Galeropsidaceae.
W polskich warunkach liczy się właściwie jeden przedstawiciel: Panaeolus cinctulus (Bolton) Sacc., znany też pod nazwą P. subbalteatus, po polsku kołpaczek zmienny. To gatunek siedlisk bogatych w azot — łąk, pastwisk, terenów ruderalnych, podłoży nawożonych i kompostowanych. Krajowy rejestr znalezisk obejmuje kilkanaście potwierdzonych stanowisk z ostatniej dekady.
Najsłynniejszy psychoaktywny kołpaczek, Panaeolus cyanescens, jest natomiast gatunkiem pantropikalnym. W GBIF nie ma ani jednego rekordu z Polski.
Strzępiak modrostopy: najbardziej nietypowa pozycja na liście
Inocybe aeruginascens Babos wyłamuje się ze schematu podwójnie. Po pierwsze, w przeciwieństwie do pozostałych wymienionych grzybów nie jest saprotrofem, lecz gatunkiem mikoryzowym — żyje w symbiozie z korzeniami drzew. Po drugie, to w nim Niels Jensen, Jochen Gartz i Hartmut Laatsch opisali w 2006 roku aeruginascynę, czwartorzędowy analog psylocybiny. Przez lata uchodziła za związek unikatowy dla tego gatunku, ale nowsze analizy wykryły ją także w innych grzybach — między innymi w drobnołuszczaku zielonawoszarym i, w śladowych ilościach, w łysiczce lancetowatej. Wyłączność strzępiaka przestała obowiązywać.
Polskich rekordów w GBIF są dwa. I jedna uwaga, która ma znaczenie dla bezpieczeństwa, a nie dla ciekawości: rodzaj Inocybe to jeden z najbardziej niebezpiecznych rodzajów grzybów w Europie. Zawiera gatunki o wysokiej zawartości muskaryny, powodujące ciężkie, niekiedy śmiertelne zatrucia.
Dlaczego grzyby z internetu nie mogą rosnąć w Polsce
Psilocybe cubensis — gatunek, którego dotyczy zdecydowana większość materiałów krążących w sieci — jest grzybem pantropikalnym, związanym z odchodami dużych roślinożerców w ciepłym klimacie. W GBIF nie ma żadnego rekordu z Polski i nie jest to luka w danych, tylko fakt biogeograficzny. Szczegóły biologii tego gatunku opisaliśmy w osobnym kompendium.
Nazwy w rodzaju Golden Teacher czy Penis Envy nie są zresztą nazwami gatunków. To linie hodowlane jednego gatunku tropikalnego, funkcjonujące poza nomenklaturą botaniczną — w bazach takich jak MycoBank czy Index Fungorum nie mają żadnego odpowiednika.
Ciekawszy jest przypadek Psilocybe cyanescens, gatunku pochodzenia północnoamerykańskiego, który rozprzestrzenia się po Europie razem z zrębkami drzewnymi używanymi do ściółkowania. W GBIF figuruje dla Polski jako gatunek obcy, z kilkoma okazami zielnikowymi z lat 90. Nie jest to więc element rodzimej mykobioty, tylko przybysz przywieziony z materiałem ogrodniczym.
Dane, które łatwo przecenić: 13 procent okazów było źle oznaczonych
Zespół Alexandra Bradshawa z University of Utah zsekwencjonował w 2022 roku DNA okazów zielnikowych katalogowanych jako Psilocybe. Blisko 13 procent z nich okazało się należeć do zupełnie innych rodzajów. Ta sama praca wykazała, że w okazach przechowywanych ponad czterdzieści lat alkaloidów najczęściej już nie da się wykryć.
To ma dwie konsekwencje. Historyczne doniesienia o występowaniu gatunku w danym kraju bywają oparte na błędnym oznaczeniu, a starsze pomiary zawartości psylocybiny mierzą po części nie grzyb, lecz stopień rozkładu próbki. Krótka lista polskich gatunków jest więc krótka również dlatego, że część dawnych pozycji po weryfikacji z niej wypadła.
Status prawny: na wykazie jest substancja, nie grzyb — i nic to nie zmienia
Psylocybina i psylocyna figurują w wykazie substancji psychotropowych grupy I-P, w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 17 sierpnia 2018 roku (tekst jednolity z 2024 roku). Sam wykaz nie wymienia żadnego gatunku grzyba — co jest o tyle znaczące, że wymienia wprost całe rośliny, na przykład Salvia divinorum czy Psychotria viridis, w formie „rośliny żywe lub susz, nasiona, wyciągi oraz ekstrakty”.
Praktyka orzecznicza tej luki nie zostawia otwartej. Owocnik zawierający psylocybinę jest traktowany jako nośnik substancji psychotropowej, a jego posiadanie podlega art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii — zagrożonemu karą pozbawienia wolności do lat 3. W sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w Nowym Sączu (sygn. II Ka 84/14) przedmiotem skazania było dziesięć owocników o łącznej masie 3,375 grama.
Mówiąc wprost: zbieranie w Polsce grzybów należących do opisanych wyżej gatunków jest nielegalne, niezależnie od ilości i niezależnie od tego, że rosną dziko. Ten tekst jest przeglądem mykologicznym, nie zachętą — i celowo nie zawiera ani cech rozpoznawczych, ani informacji o tym, gdzie i kiedy tych grzybów szukać.
Treści przeznaczone dla osób pełnoletnich. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Occurrence of psilocybin in various higher fungi from several European countries — Stijve & Kuyper, Planta Medica, 1985
- Molecular phylogeny of Psilocybe cyanescens complex in Europe — Borovička i in., Mycological Progress, 2011
- DNA Authentication and Chemical Analysis of Psilocybe Mushrooms Reveal Widespread Misdeterminations in Fungaria — Bradshaw i in., Applied and Environmental Microbiology, 2022
- Phylogenomics of the psychoactive mushroom genus Psilocybe — Bradshaw i in., PNAS, 2024
- Global species diversity and distribution of the psychedelic fungal genus Panaeolus — Strauss i in., Heliyon, 2023
- An Overview on the Taxonomy, Phylogenetics and Ecology of the Psychedelic Genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus — Strauss i in., Frontiers in Forests and Global Change, 2022
- Occurrence of Psilocybin/Psilocin in Pluteus salicinus — Saupe, Mycologia, 1981
- Vorkommen von Psilocybin und Baeocystin in Fruchtkörpern von Pluteus salicinus — Gartz, Planta Medica, 1987
- The Content of Psilocybin in Norwegian Psilocybe semilanceata — Christiansen, Rasmussen & Høiland, Planta Medica, 1981
- Psilocybin in Finnish Psilocybe semilanceata — Jokiranta i in., Planta Medica, 1984
- Aeruginascin, a Trimethylammonium Analogue of Psilocybin from the Hallucinogenic Mushroom Inocybe aeruginascens — Jensen, Gartz & Laatsch, Planta Medica, 2006
- Psilocybe semilanceata — karta gatunku — grzyby.pl
- Nowy gatunek grzyba w TPK — Trójmiejski Park Krajobrazowy, 2011
- Global Biodiversity Information Facility — dane o występowaniu — GBIF
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z 17 czerwca 2024 r. — tekst jednolity rozporządzenia w sprawie wykazu substancji psychotropowych i środków odurzających — ISAP
- Wyrok Sądu Okręgowego w Nowym Sączu, sygn. II Ka 84/14 — SAOS
