Liczba w rodzaju jednego procenta suchej masy wygląda na cechę gatunku — coś równie trwałego jak zawartość cukru w konkretnej odmianie jabłka. Jest natomiast ostatnim ogniwem długiego łańcucha decyzji: co i jak wysuszono, jak drobno zmielono, w czym rozpuszczono, na jakiej kolumnie rozdzielono i czym na końcu policzono.
Każde z tych ogniw przesuwa wynik, a niektóre o rząd wielkości. Zestawienie samych liczb dla najlepiej przebadanego europejskiego gatunku daje przedział rozciągnięty na cały rząd wielkości. Ten tekst jest o drugiej stronie tamtej tabeli: o aparaturze i procedurze, z których taki przedział wynika.
Sucha masa jako jedyny sensowny mianownik
Świeży owocnik składa się w przeważającej części z wody, a jej udział zmienia się z pogodą, wiekiem grzyba i liczbą godzin od zerwania. Wynik przeliczony na masę świeżą mówiłby więc przede wszystkim o wilgotności próbki, a dopiero w drugiej kolejności o chemii.
Dlatego analityka podaje alkaloidy w procentach suchej masy albo w miligramach na gram. Jeden procent to dziesięć miligramów na gram i bez tego przelicznika starsze prace wyglądają jak dane z zupełnie innego świata niż nowsze.
Konwencje bywają jeszcze bardziej lokalne. Niemiecki zespół Laussmanna i Meier-Giebing opisał w 2010 roku metodę zbudowaną na potrzeby służb celnych i podał wyniki w miligramach na sto miligramów. Japońska praca Tsujikawy i współpracowników z 2003 roku rozbiła procenty osobno dla kapeluszy, osobno dla trzonów i osobno dla całych owocników. Pierwszym krokiem przy zestawianiu tabel z różnych dekad jest więc ustalenie, w jakiej walucie zapisano liczby.
Rozpuszczalnik decyduje o tym, co zobaczy detektor
Ekstrakcja wygląda niepozornie: zmielony materiał zalewa się rozpuszczalnikiem, wspomaga ultradźwiękami, filtruje i podaje na kolumnę. To jednak właśnie ten etap potrafi wyprodukować wynik, którego w materiale nie było.
Pokazał to Jochen Gartz w 1994 roku na sześciu gatunkach z czterech rodzajów. Czysty metanol dawał najwyższe oznaczenia psylocybiny i baeocystyny. Wodne roztwory alkoholi dawały pozornie więcej psylocyny — ale było to zjawisko sztuczne, wywołane enzymatycznym rozkładem psylocybiny już w naczyniu z próbką. Rozcieńczony kwas octowy wypadł u niego lepiej niż mieszaniny wodno-alkoholowe, a jednostopniowa ekstrakcja metanolem została uznana za najbezpieczniejszy sposób odzyskania alkaloidów w takiej postaci, w jakiej występowały w materiale.
Wniosek jest niewygodny dla każdego, kto zestawia stare tabele: część różnic przypisywanych grzybom powstała w probówce.
Psylocybina jest trudnym analitem
Cząsteczka nosi jednocześnie ładunek dodatni i ujemny — grupa fosforanowa jest kwasowa, a azot łańcucha bocznego zasadowy. Taki jon obojnaczy jest bardzo polarny i słabo zatrzymuje się na standardowych kolumnach z fazą odwróconą, na których pracuje większość laboratoriów. Stąd biorą się metody omijające ten problem: zespół Laussmanna i Meier-Giebing sięgnął po chromatografię jonowymienną, rezygnując z wielostopniowego przygotowania próbki i z derywatyzacji, i przebadał tą metodą grzyby oraz produkty krążące głównie w sprzedaży internetowej.
Druga trudność to nietrwałość psylocyny. Utlenia się ona łatwo, a produkty tego utleniania to dokładnie ta sama chemia, która daje sine przebarwienia uszkodzonych owocników. Analitu może więc ubyć między zerwaniem a wstrzyknięciem na kolumnę, bez żadnego błędu po stronie laboratorium.
Od plamki na płytce do spektrometru mas
Sam pomiar przeszedł przez trzy pokolenia sprzętu. W latach osiemdziesiątych była to chromatografia cienkowarstwowa i cieczowa z detekcją spektrofotometryczną. Japoński zespół w 2003 roku ekstrahował metanolem i mierzył chromatografem cieczowym z detektorem ultrafioletu ustawionym na 220 nanometrów. W 2006 roku Anastos i współpracownicy opisali dla tych samych związków detekcję chemiluminescencyjną z dwoma odczynnikami. Dziś standardem jest ultrasprawna chromatografia cieczowa sprzężona z tandemową spektrometrią mas, licząca w jednym przebiegu pięć pokrewnych tryptamin: psylocybinę, psylocynę, baeocystynę, norbaeocystynę i aeruginascynę.
Detektor rozstrzyga nie tylko o dokładności, ale i o tym, co w ogóle da się zobaczyć. Spektrofotometr mierzy pochłanianie światła i nie odróżni dwóch związków o zbliżonym widmie, jeśli kolumna ich nie rozdzieli. Spektrometr mas waży jony, więc rozpoznaje związek nawet wtedy, gdy opuszcza kolumnę razem z innym.
Czym się to kalibruje
Klasyczne oznaczenie ilościowe wymaga krzywej wzorcowej sporządzonej z czystej substancji, a przy materiale grzybowym również kontroli efektów matrycy — czyli tego, że reszta wyciągu potrafi zaniżyć albo zawyżyć sygnał mierzonego związku.
Alternatywę pokazał zespół, który w 2025 roku opublikował w ACS Omega metodę opartą na ilościowym magnetycznym rezonansie jądrowym. Autorzy oznaczyli psylocybinę i psylocynę w wysuszonym materiale Psilocybe cubensis, łącząc widma protonowe z fosforowymi. Psylocybina ma w cząsteczce atom fosforu, psylocyna nie ma żadnego, więc widmo fosforowe rozdziela obie bez udziału kolumny. Metoda jest nieniszcząca i nie wymaga krzywej wzorcowej. Przy okazji autorzy odnotowali wyraźną zmienność zawartości i stosunku psylocybiny do psylocyny między próbkami, wiążąc ją z warunkami przechowywania.
Czy w probówce był ten gatunek, o którym mowa w tytule pracy
Najlepsza metoda nie naprawi błędnej etykiety. Zespół Bradshawa zsekwencjonował w 2022 roku 94 okazy zielnikowe skatalogowane pod osiemnastoma nazwami gatunkowymi i stwierdził, że poza kilkoma dobrze rozpoznanymi gatunkami trafność oznaczeń jest zawodna nawet na poziomie rodzaju. Publiczne bazy sekwencji, do których sięga się przy weryfikacji, zawierają przy tym sporo materiału złej jakości i błędnie podpisanego.
Dzisiejszy standard wygląda inaczej. Czeski zespół, który w 2022 roku oznaczył pięć tryptamin w 226 owocnikach ze 82 zbiorów i siedmiu rodzajów, udokumentował większość zbiorów okazami zielnikowymi albo sekwencjonowaniem markerów ITS rDNA, LSU i EF1-α. Chemia bez potwierdzonej tożsamości próbki jest liczbą bez podpisu — i to jest różnica między pracą sprzed czterdziestu lat a pracą dzisiejszą, której żadna tabela w internecie nie pokazuje.
Jedna metoda i jedno laboratorium też nie dają jednej liczby
Najczystszy test tego, ile zostaje po odjęciu metody, przeprowadzono w 2026 roku i opublikowano w Journal of Fungi. Czternaście szczepów Psilocybe cubensis wyhodowano, wysuszono, poddano ekstrakcji i analizie w jednakowych warunkach. Sumaryczna zawartość tryptamin różniła się między szczepami niemal ośmiokrotnie, od 2,62 do 20,65 mg/g w przeliczeniu na suchą masę. Wewnątrz szczepów, między pojedynczymi okazami, współczynnik zmienności dla psylocybiny wyniósł od blisko trzynastu do ponad dwudziestu trzech procent.
Znaczenie ma też to, co trafiło do moździerza. Japońska praca z 2003 roku podała osobne zakresy dla kapeluszy i trzonów, a czeskie badanie stabilności z 2021 roku oszacowało zawartość alkaloidów w trzonach na mniej więcej połowę tej z kapeluszy — dwa laboratoria, dwie metody, dwie dekady różnicy i ta sama asymetria. Ta sama japońska praca zauważyła jeszcze jedną rzecz: w badanym materiale Copelandia przeważała psylocyna, a w Psilocybe cubensis psylocybina. Pytanie o zawartość ma więc sens dopiero wtedy, gdy określi się, o który związek chodzi.
Czego pomiar nie rozstrzyga
Procent suchej masy opisuje konkretną próbkę, a nie gatunek i nie jakąkolwiek porcję — przeliczników w tę stronę tutaj nie robimy. Wynik nie mówi też nic o kolejnym sezonie ani o kolejnym okazie z tej samej łąki.
Konsekwencje są praktyczne. Badania kliniczne prowadzi się na czystej substancji syntetycznej o znanej masie właśnie dlatego, że mieszanka tryptamin w materiale grzybowym jest zmienna. A rankingi mocy gatunków zbudowane z liczb pochodzących z różnych dekad, różnych rozpuszczalników, różnych detektorów i różnych części owocnika porównują procedury, a nie grzyby.
Status prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna figurują w wykazie substancji psychotropowych grupy I-P, wydawanym przez ministra zdrowia na podstawie art. 44f pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jednolity rozporządzenia: Dz.U. 2024 poz. 1139). Substancje z tej grupy wolno w Polsce wykorzystywać wyłącznie do badań naukowych, a posiadanie ich wbrew przepisom ustawy jest przestępstwem z art. 62. Dotyczy to również owocników, które te związki zawierają — status prawny łysiczki lancetowatej rozbieramy w osobnym tekście.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich.
Najczęstsze pytania
Co oznacza zapis mg/g przy zawartości alkaloidów
To miligramy związku przypadające na gram suchej masy próbki. Jeden procent suchej masy odpowiada dziesięciu miligramom na gram. Starsze prace podają zwykle procenty, nowsze miligramy na gram, i bez tego przeliczenia obie serie wyglądają na nieporównywalne.
Dlaczego starsze prace nie podają baeocystyny ani aeruginascyny
Bo tych związków wtedy nie znano albo nie umiano ich oznaczyć. Baeocystynę i norbaeocystynę opisano w 1968 roku, aeruginascynę wyodrębniono w 2006, a norpsilocynę uznano za naturalny produkt rodzaju Psilocybe dopiero w 2017. Rubryka z sumą alkaloidów z lat osiemdziesiątych obejmuje więc mniej związków niż ta sama rubryka dzisiaj.
Czy pomiar niszczy badany materiał
Metody chromatograficzne tak — materiał trzeba zmielić i poddać ekstrakcji. Opublikowana w 2025 roku metoda oparta na magnetycznym rezonansie jądrowym jest nieniszcząca, co ma znaczenie wszędzie tam, gdzie materiału jest mało albo stanowi on dowód.
Czy wynik z jednego okazu opisuje cały zbiór
Nie. W badaniu z 2026 roku, prowadzonym w jednakowych warunkach hodowlanych i analitycznych, współczynnik zmienności zawartości psylocybiny między pojedynczymi okazami tego samego szczepu wynosił od kilkunastu do ponad dwudziestu procent. Pojedynczy pomiar opisuje ten jeden okaz, a nie szczep i tym bardziej nie gatunek.
Źródła
- Occurrence of psilocybin in the sporophores of Psilocybe semilanceata — Transactions of the British Mycological Society, 1969
- Baeocystin and Norbaeocystin: New Analogs of Psilocybin from Psilocybe baeocystis — Journal of Pharmaceutical Sciences, 1968
- The Content of Psilocybin in Norwegian Psilocybe semilanceata — Planta Medica, 1981
- Psilocybin and psilocin levels in twenty species from seven genera of wild mushrooms in the Pacific Northwest, U.S.A. — Journal of Ethnopharmacology, 1982
- Extraction and analysis of indole derivatives from fungal biomass — Journal of Basic Microbiology, 1994
- Morphological and chemical analysis of magic mushrooms in Japan — Forensic Science International, 2003
- Aeruginascin, a Trimethylammonium Analogue of Psilocybin from the Hallucinogenic Mushroom Inocybe aeruginascens — Planta Medica, 2006
- The Determination of Psilocin and Psilocybin in Hallucinogenic Mushrooms by HPLC Utilizing a Dual Reagent Acidic Potassium Permanganate and Tris(2,2′-bipyridyl)ruthenium(II) Chemiluminescence Detection System — Journal of Forensic Sciences, 2006
- Forensic analysis of hallucinogenic mushrooms and khat (Catha edulis Forsk) using cation-exchange liquid chromatography — Forensic Science International, 2010
- Identification of ω-N-Methyl-4-hydroxytryptamine (Norpsilocin) as a Psilocybe Natural Product — Journal of Natural Products, 2017
- Stability of psilocybin and its four analogs in the biomass of the psychotropic mushroom Psilocybe cubensis — Drug Testing and Analysis, 2021
- Extensive Collection of Psychotropic Mushrooms with Determination of Their Tryptamine Alkaloids — International Journal of Molecular Sciences, 2022
- DNA Authentication and Chemical Analysis of Psilocybe Mushrooms Reveal Widespread Misdeterminations in Fungaria and Inconsistencies in Metabolites — Applied and Environmental Microbiology, 2022
- Chemical Composition and Biological Activities of Psilocybe Mushrooms: Gaps and Perspectives — Pharmaceuticals, 2025
- Novel qNMR Method to Quantify Psilocybin and Psilocin in Psychedelic Mushrooms — ACS Omega, 2025
- Surprising Variability in Tryptamine Profiles of Psilocybe cubensis Fruiting Bodies: Inter- and Intra-Strain Differences Across 14 Strains Cultivated Under Controlled Conditions — Journal of Fungi, 2026
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — tekst jednolity — Dz.U. 2024 poz. 1139, ISAP
- Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii — tekst jednolity — Dz.U. 2023 poz. 1939, ISAP
