Przez kilka lat psylocybinę można było zamówić z katalogu firmy farmaceutycznej. Sandoz sprzedawał ją pod nazwą handlową Indocybin i rozsyłał do ośrodków psychiatrycznych na kilku kontynentach. Niecałą dekadę później ta sama cząsteczka figurowała w amerykańskiej ustawie federalnej z nazwy i numerem porządkowym, w kategorii zarezerwowanej dla substancji bez uznanego zastosowania medycznego.
Ten tekst pokazuje, jak przebiegła ta droga i co ustawodawcy realnie mieli przed sobą, kiedy zapadały kolejne decyzje. Podstawa dowodowa jest tu wątkiem najciekawszym, bo była skromna — a przepisy skonstruowano tak, że wcale nie musiała być obszerna.
Indocybin: psylocybina jako produkt z katalogu
Punktem wyjścia jest rok 1958, kiedy zespół Alberta Hofmanna w laboratorium Sandoz w Bazylei wyodrębnił z meksykańskich grzybów substancję czynną i ustalił jej budowę. Wkrótce potem dało się ją odtworzyć syntetycznie, bez udziału grzyba. Drogę, którą materiał do tego laboratorium trafił, opisaliśmy osobno w historii teonanacatl.
Na początku lat sześćdziesiątych syntetyczna psylocybina weszła do obiegu pod nazwą handlową Indocybin. Jak podsumowali Passie i współpracownicy w przeglądzie farmakologicznym z 2002 roku, preparat rozprowadzano na całym świecie jako środek krócej działający i łatwiejszy w prowadzeniu niż LSD, przeznaczony do wspierania psychoterapii, a jego użycie eksperymentalne i terapeutyczne było rozległe i przebiegało bez powikłań.
W tym samym przeglądzie pada zdanie, które warto zapamiętać na resztę tej historii: mimo tak szerokiej dystrybucji danych farmakologicznych o psylocybinie było do niedawna niewiele. Substancja krążyła po klinikach szybciej, niż powstawała wiedza o tym, jak działa na człowieka.
1965: zakaz obrotu, ale nie posiadania
Pierwszy amerykański akt, który objął halucynogeny, to Drug Abuse Control Amendments of 1965 — ustawa Public Law 89-74, podpisana 15 lipca 1965 roku. Jej sekcja 11 nakazywała wejście w życie pierwszego dnia siódmego miesiąca kalendarzowego po miesiącu uchwalenia, czyli 1 lutego 1966 roku.
Ustawa nowelizowała federalne prawo żywnościowo-lekowe i wprowadzała pojęcie „depressant or stimulant drug”. Z nazwy wymieniała tylko kwas barbiturowy i amfetaminę. Resztę oddawała w ręce sekretarza zdrowia, edukacji i opieki społecznej: mógł on rozporządzeniem wskazać każdą substancję, co do której po zbadaniu stwierdził, że ma potencjał nadużywania z uwagi na działanie depresyjne, pobudzające albo halucynogenne.
Kryterium było więc jedno — potencjał nadużywania. Ustawa nie wymagała wykazania zależności, nie kazała ważyć przydatności leczniczej ani zestawiać ryzyka z korzyścią. Psylocybina nie pada w jej tekście ani razu; substancje halucynogenne obejmowano kontrolą aktem wykonawczym, nie decyzją Kongresu.
Był w niej za to przepis, który dzisiejszemu czytelnikowi wygląda zaskakująco. Sekcja 511(c) pozwalała posiadać takie substancje na własny użytek albo na użytek domownika, a w razie postępowania karnego to na oskarżycielu spoczywał ciężar wykazania, że wyjątek nie ma zastosowania.
1968: wyjątek na własny użytek znika
Trzy lata później Kongres ten przepis skreślił. Public Law 90-639 z 24 października 1968 roku nadała sekcji 511(c) nowe brzmienie: posiadanie stało się dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy substancję uzyskano bezpośrednio od uprawnionego praktyka albo na podstawie ważnej recepty.
Ustawa podniosła też sankcje. Samo posiadanie zagrożono karą do roku pozbawienia wolności albo grzywną do tysiąca dolarów, posiadanie w celu sprzedaży lub przekazania innej osobie — do pięciu lat albo dziesięciu tysięcy dolarów, a sprzedaż przez osobę, która ukończyła osiemnaście lat, komuś poniżej dwudziestego pierwszego roku życia — do dziesięciu lat albo piętnastu tysięcy dolarów.
Charakterystyczne, że tytuł tej ustawy mówi o LSD, i to LSD wpisano wtedy do definicji z nazwy. Psylocybina wciąż pozostawała objęta aktem wykonawczym, bez własnej pozycji w tekście ustawy.
1970: Kongres sam wpisuje psylocybinę na listę
Przełom przyniosła Comprehensive Drug Abuse Prevention and Control Act of 1970, czyli Public Law 91-513, podpisana 27 października 1970 roku. Jej tytuł II — dziś znany jako Controlled Substances Act — wszedł w życie 1 maja 1971 roku.
W wykazie I, w części poświęconej substancjom halucynogennym, psylocybina stoi pod pozycją 15, a psylocyna pod 16. W tej samej wyliczance są dietyloamid kwasu lizergowego, meskalina, pejotl, marihuana i tetrahydrokannabinole. W tekstach ustaw z 1965 i 1968 roku psylocybina nie padała ani razu — tutaj wymieniono ją z nazwy.
Kryteria wykazu I są trzy: wysoki potencjał nadużywania, brak aktualnie uznanego zastosowania medycznego w lecznictwie na terenie Stanów Zjednoczonych oraz brak akceptowanego bezpieczeństwa stosowania pod nadzorem lekarskim. Drugie z nich mówi o stanie amerykańskiego rejestru leków, nie o stanie badań.
I tu dochodzimy do sedna sprawy z dowodami. Ustawa przewiduje osobną, administracyjną ścieżkę wpisywania substancji, w której prokurator generalny musi rozważyć osiem czynników — w tym „dowody naukowe co do działania farmakologicznego, jeżeli są znane” oraz stan bieżącej wiedzy naukowej o substancji. Zastrzeżenie „jeżeli są znane” nie zostało tam wpisane przypadkiem.
Tyle że ta ścieżka dotyczy zmian późniejszych. Sekcja 202(a) stanowi wprost, że wykazy początkowo składają się z substancji wymienionych w tej sekcji — pierwotne listy Kongres wpisał do ustawy sam. Psylocybina weszła więc do wykazu I aktem ustawodawczym, a nie w wyniku oceny ośmiu czynników. Żadna taka ocena jej nie poprzedziła.
Jest jeszcze sekcja 201(d), warta odnotowania jako mechanizm. Jeżeli kontrola substancji wynika ze zobowiązań traktatowych Stanów Zjednoczonych, prokurator generalny wydaje odpowiednie zarządzenie bez względu na wymagane ustalenia i bez względu na przewidziane procedury. Traktat mógł więc zastąpić analizę merytoryczną w całości.
1971: Wiedeń i wdrożenia krajowe
Konwencja o substancjach psychotropowych, sporządzona w Wiedniu 21 lutego 1971 roku, umieściła w swoim wykazie I zarówno psylocynę, jak i psylocybinę — figurują tam pod pozycjami 21 i 22. Weszła w życie 16 sierpnia 1976 roku, a jej pierwotne listy oparto na siedemnastym sprawozdaniu Komitetu Ekspertów WHO, który jednym uzasadnieniem objął dziesięć różnych substancji naraz.
Państwa wdrażały ją potem na swój sposób i te sposoby bywają pouczające. Brytyjska Misuse of Drugs Act 1971 wymieniła w klasie A psylocynę, a psylocybinę objęła bez nazywania jej wprost — punkt 3 części I załącznika 2 obejmuje bowiem każdy ester i eter substancji z listy, a psylocybina jest właśnie estrem fosforanowym psylocyny.
Polska ratyfikowała konwencję jeszcze jako PRL. Akt ratyfikacyjny Rady Państwa nosi datę 14 listopada 1974 roku, dokument ratyfikacyjny złożono Sekretarzowi Generalnemu ONZ 3 stycznia 1975 roku, a tekst ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 1976 roku, nr 31, poz. 180.
Pierwszą krajową ustawą, która zbudowała wokół tego cały system, była ustawa z 31 stycznia 1985 roku o zapobieganiu narkomanii, obowiązująca od 1 marca 1985 roku. Jej art. 9 pkt 2 definiował środek psychotropowy jako substancję działającą na ośrodkowy układ nerwowy i umieszczoną w wykazie ustalonym przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej. Konstrukcja jest ta sama, którą polskie prawo stosuje do dziś: nazwy substancji stoją w wykazie, nie w ustawie. Co z niej wynika dla konkretnego gatunku grzyba, rozkładamy przy statusie łysiczki lancetowatej.
Czego w tej historii nie było
Prześledzenie samych tekstów pokazuje rzecz, która przy takich sprawach zwykle umyka. W żadnym z tych aktów nie ma śladu badania, które wykazałoby szkodliwość psylocybiny i stało się podstawą zakazu. Kolejne przepisy były pisane tak, żeby takiego badania nie wymagać: w 1965 roku wystarczał stwierdzony potencjał nadużywania, w 1970 pierwotne listy uchwalił Kongres, a od 1971 roku zobowiązanie traktatowe pozwalało pominąć ocenę merytoryczną.
Materiału do takiej oceny i tak było niewiele. Psylocybina trafiła do najostrzejszej kategorii, zanim ktokolwiek przebadał ją w sposób, który dziś nazwalibyśmy kontrolowaną próbą kliniczną — a przegląd Passiego pokazuje, że podstawowe dane farmakologiczne uzupełniano jeszcze przez kilkadziesiąt lat po wpisaniu jej na listy. Co przyniosły badania podjęte po tej przerwie, zebraliśmy w przeglądzie stanu badań klinicznych.
Najczęstsze pytania
Kiedy dokładnie psylocybina stała się w USA nielegalna
Pod kontrolę federalną weszła najpierw drogą aktu wykonawczego, na podstawie ustawy z 15 lipca 1965 roku, obowiązującej od 1 lutego 1966 roku. Z nazwy wpisano ją dopiero do Controlled Substances Act, podpisanej 27 października 1970 roku i obowiązującej od 1 maja 1971 roku.
Czy przed zakazem prowadzono badania nad psylocybiną
Tak, ale nie takie, jakie uznalibyśmy dziś za rozstrzygające. Preparat Indocybin był od początku lat sześćdziesiątych rozsyłany do ośrodków psychiatrycznych i stosowany szeroko, natomiast systematycznych danych farmakologicznych brakowało przez kolejne dziesięciolecia.
Dlaczego zakaz objął cząsteczkę, a nie grzyba
Bo wszystkie te akty operują listami substancji chemicznych. Konwencja z 1971 roku wymienia psylocynę i psylocybinę, a nie gatunki, które je wytwarzają. Państwa mogły to potem uregulować ostrzej we własnym prawie i wiele z nich, w tym Polska, tak zrobiło.
Od kiedy zakaz obowiązuje w Polsce
Polska związała się konwencją wiedeńską w latach siedemdziesiątych — dokument ratyfikacyjny złożono 3 stycznia 1975 roku, a tekst ogłoszono w Dzienniku Ustaw w 1976 roku. Pierwszą ustawą krajową budującą wokół tego pełny system zakazów była ustawa z 31 stycznia 1985 roku o zapobieganiu narkomanii.
Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich (18+). Artykuł ma charakter historyczny i informacyjny, nie stanowi porady prawnej ani porady lekarza.
Źródła
- Public Law 89-74, Drug Abuse Control Amendments of 1965 — 79 Stat. 226, Kongres USA, 15 lipca 1965 (sekcje 3, 511 i 11)
- Public Law 90-639 — 82 Stat. 1361, Kongres USA, 24 października 1968 (nowe brzmienie sekcji 511(c) i 303)
- Public Law 91-513, Comprehensive Drug Abuse Prevention and Control Act of 1970 — 84 Stat. 1236, Kongres USA, 27 października 1970 (sekcje 201, 202 i 704)
- Convention on Psychotropic Substances, 1971 — tekst traktatu i wykazy — International Narcotics Control Board
- WHO Expert Committee on Drug Dependence: seventeenth report — WHO Technical Report Series 437, posiedzenie z sierpnia 1969, wyd. 1970
- Misuse of Drugs Act 1971, Schedule 2 w brzmieniu uchwalonym — legislation.gov.uk, Wielka Brytania
- Konwencja o substancjach psychotropowych, sporządzona w Wiedniu dnia 21 lutego 1971 r., wraz z oświadczeniem rządowym — Dz.U. 1976 nr 31 poz. 180
- Ustawa z dnia 31 stycznia 1985 r. o zapobieganiu narkomanii — Dz.U. 1985 nr 4 poz. 15 (art. 9 pkt 2)
- The pharmacology of psilocybin — T. Passie i in., Addiction Biology, 2002
- DARK Classics in Chemical Neuroscience: Psilocybin — S. Geiger i in., ACS Chemical Neuroscience, 2018
