Wśród osób regularnie przyjmujących bardzo małe ilości psychodelików zgodność relacji jest uderzająca: lepszy nastrój, spokojniejsza głowa, więcej pomysłów. Kiedy jednak te same pytania zadaje się w badaniu, w którym uczestnik nie wie, czy dostał substancję, czy nieodróżnialną atrapę, zgodność się rozsypuje. Największa jak dotąd próba z kontrolą placebo nie wykazała przewagi mikrodawki nad pustą kapsułką w żadnym z głównych wyników psychologicznych.
To nie jest wynik, który da się zamknąć jednym zdaniem w którąkolwiek stronę. Poniżej: jak te badania są zbudowane, co dokładnie w nich pękło, gdzie literatura sama ze sobą się nie zgadza i dlaczego relacje z ankiet — nawet liczone w tysiącach — nie rozstrzygają sprawy.
Dlaczego ankieta nie odpowie na pytanie, czy mikrodawkowanie działa
Zdecydowana większość publikacji o mikrodawkowaniu to badania obserwacyjne: kwestionariusze, dzienniczki, aplikacje zbierające samoocenę. Ich siłą jest skala. Zespół Rootman i współpracowników zebrał w ten sposób dane od kilku tysięcy osób, a w kolejnej pracy porównał grupę mikrodawkującą z osobami, które tego nie robiły, i odnotował niewielkie do umiarkowanych różnice w nastroju i zdrowiu psychicznym.
Problem leży w konstrukcji, nie w liczebności. Po pierwsze, uczestnicy sami się zgłaszają — do takich badań trafiają ludzie już przekonani do praktyki, a nie ci, którzy jej spróbowali i porzucili. Po drugie, każdy z nich wie, co przyjął, więc odpowiada na pytanie o samopoczucie z gotową hipotezą w głowie. Po trzecie, materiał zwykle nie jest analizowany chemicznie; badacze przyjmują na słowo, co znalazło się w kapsułce.
Żaden z tych trzech braków nie jest usterką dającą się naprawić większą próbą. Tysiąc osób, które wiedzą, co wzięły, nie zastąpi trzydziestu, które tego nie wiedzą.
Eksperyment, w którym uczestnicy zaślepiali się sami
Najbardziej pomysłową odpowiedzią na ten problem jest praca Szigetiego i współpracowników z 2021 roku, opublikowana w „eLife”. Zespół z Imperial College London nie sprowadzał uczestników do laboratorium ani nie dostarczał im substancji. Zamiast tego opublikował instrukcję, jak wbudować kontrolę placebo we własny plan przyjmowania — bez nadzoru klinicznego, w warunkach domowych.
Uczestnicy przygotowywali z wyprzedzeniem zestaw jednakowo wyglądających kapsułek, z których część pozostawała pusta, mieszali je i oznaczali kodami odczytywalnymi dopiero po zakończeniu czterotygodniowego okresu badania. Ani uczestnik, ani zespół badawczy nie wiedzieli w trakcie, kto trafił do której grupy. Badanie ukończyło 191 osób, co uczyniło je wtedy największą próbą z kontrolą placebo w całej dziedzinie psychodelików.
Wynik był dwuznaczny tylko pozornie. Wszystkie mierzone wskaźniki psychologiczne poprawiły się w grupie mikrodawkującej — i poprawiły się także w grupie placebo, a różnice między grupami nie osiągnęły istotności. Kilka skal ostrych, dotyczących nastroju, energii i odczuwanej intensywności, pokazało niewielkie różnice na korzyść substancji, ale autorzy wyjaśnili je złamaniem zaślepienia: część uczestników trafnie odgadła, w której grupie się znalazła.
Kiedy zaślepienie pęka, wynik przestaje być wynikiem
To samo zjawisko widać w badaniach laboratoryjnych. Zespół Cavanny opublikował w 2022 roku w „Translational Psychiatry” próbę z podwójnym zaślepieniem i kontrolą placebo, w której 34 osoby dopiero zaczynające mikrodawkowanie otrzymywały materiał z Psilocybe cubensis — gatunku opisanego szerzej w kompendium o łysiczce kubańskiej — albo nieodróżnialne placebo, przy jednoczesnym zapisie EEG.
Zgłaszane efekty ostre były istotnie silniejsze po substancji wyłącznie u tych uczestników, którzy poprawnie rozpoznali swój warunek eksperymentalny. Towarzyszyło temu obniżenie mocy w paśmie theta w zapisie EEG, czyli sygnał czysto fizjologiczny. Poza tym nie znaleziono niczego, co potwierdzałoby poprawę dobrostanu, kreatywności czy funkcji poznawczych — pojawiło się natomiast kilka drobnych zmian w stronę pogorszenia sprawności poznawczej.
Praca Marschalla i współpracowników z 2022 roku w „Journal of Psychopharmacology” była preregistrowana i zbudowana w schemacie krzyżowym: ci sami ludzie przechodzili obie fazy. Analizy konfirmacyjne nie wykazały wpływu na przetwarzanie emocji ani na objawy lęku i depresji w porównaniu z placebo. Objawy depresji i stresu spadły w pierwszym bloku względem punktu wyjścia, ale w drugim bloku uczestnicy złamali zaślepienie.
To jest rdzeń metodologicznego kłopotu tej dziedziny. Zaślepienie zakłada, że badany nie odróżni substancji od atrapy. Jeśli odróżnia — a przy psychodelikach odróżnia często — badanie mierzy już nie substancję, tylko substancję plus wiedzę o niej.
Oczekiwanie przewiduje poprawę lepiej niż sama substancja
Osobny trop pokazała praca Kaertnera i współpracowników z 2021 roku w „Scientific Reports”. Nie było w niej placebo; osiemdziesiąt jeden osób planujących mikrodawkowanie wypełniało kwestionariusze przed, w trakcie i po czterotygodniowym okresie. Poprawa wystąpiła szeroko: dobrostan psychiczny, stabilność emocjonalna, spadek lęku i objawów depresyjnych, odporność psychiczna, poczucie więzi społecznej.
Kluczowa jest jednak druga analiza. Nasilenie pozytywnych oczekiwań mierzone na starcie przewidywało późniejszą poprawę. Autorzy nazwali to sygnaturą odpowiedzi placebo i wprost przestrzegli przed pochopnymi wnioskami o wartości terapeutycznej. W 2024 roku Szigeti i Heifets podsumowali problem oczekiwań w „Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging” jako kwestię obejmującą całą dziedzinę badań nad psychodelikami, nie tylko małe dawki.
Mechanizm jest przy tym banalny i dobrze znany psychiatrii: w zaburzeniach nastroju odpowiedź placebo bywa bardzo silna, a osoba, która podjęła świadome działanie na rzecz własnego samopoczucia, zgłasza poprawę także wtedy, gdy działanie samo w sobie jest obojętne. Podobnie rozjeżdżają się popularne twierdzenia i chemia w przypadku lemon teku.
Spór, którego nie da się zamknąć
Byłoby nieuczciwe przedstawiać literaturę jako jednomyślną. Polito i Liknaitzky opublikowali w 2022 roku w „Neuroscience & Biobehavioral Reviews” przegląd systematyczny 44 badań z lat 1955–2021, sięgający także do prac sprzed okresu prohibicji. Odnotowali w warunkach laboratoryjnych zmiany w percepcji bólu, percepcji czasu, stanie świadomości i wskaźnikach neurofizjologicznych — i zarazem argumentowali, że twierdzenie, jakoby efekty mikrodawkowania sprowadzały się głównie do oczekiwań, jest przedwczesne i możliwe, że błędne.
Ta rozbieżność jest realna i przebiega między recenzowanymi źródłami. Podobnie kontrolowana próba Bershad i współpracowników z 2019 roku w „Biological Psychiatry”, prowadzona z LSD w schemacie zależnym od dawki, wykazała uporządkowane, zależne od dawki efekty subiektywne oraz wzrost odczuwanej energii, przy braku wpływu na funkcje poznawcze i wskaźniki fizjologiczne. Coś zatem mierzalnego się dzieje — tyle że nie jest to obietnica, którą niosą relacje anegdotyczne.
Czego te badania nie rozstrzygnęły
Brak dowodu to nie dowód braku. Próby są małe, okresy krótkie, a uczestnicy to najczęściej zdrowi ochotnicy, nie osoby z rozpoznaniem klinicznym. Możliwe, że efekt istnieje w wąskiej podgrupie i ginie w uśrednieniu. Możliwe też, że nie istnieje wcale. Dzisiejszy zestaw danych nie pozwala rozstrzygnąć między tymi wariantami — i to jest najuczciwsze zdanie, jakie da się dziś napisać.
Warto przy tym pamiętać, że to osobna dziedzina niż badania z dawkami terapeutycznymi prowadzone w warunkach klinicznych, gdzie stan dowodów wygląda inaczej; ich przegląd zebraliśmy w tekście o badaniach klinicznych nad psylocybiną. Wyniki jednego nurtu nie przenoszą się na drugi.
W Polsce psylocybina i psylocyna pozostają substancjami nielegalnymi, a growkity są legalne wyłącznie do momentu, w którym nie doprowadza się ich do owocowania. Ten tekst opisuje stan badań i metodologię, nie zachęca do żadnej praktyki i nie podaje żadnych schematów przyjmowania.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Treści przeznaczone dla osób pełnoletnich.
Źródła
- Self-blinding citizen science to explore psychedelic microdosing — eLife, 2021
- Microdosing with psilocybin mushrooms: a double-blind placebo-controlled study — Translational Psychiatry, 2022
- Psilocybin microdosing does not affect emotion-related symptoms and processing: A preregistered field and lab-based study — Journal of Psychopharmacology, 2022
- Positive expectations predict improved mental-health outcomes linked to psychedelic microdosing — Scientific Reports, 2021
- Expectancy Effects in Psychedelic Trials — Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 2024
- The emerging science of microdosing: A systematic review of research on low dose psychedelics (1955–2021) — Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2022
- Acute Subjective and Behavioral Effects of Microdoses of Lysergic Acid Diethylamide in Healthy Human Volunteers — Biological Psychiatry, 2019
- Psilocybin microdosers demonstrate greater observed improvements in mood and mental health at one month relative to non-microdosing controls — Scientific Reports, 2022
- Adults who microdose psychedelics report health related motivations and lower levels of anxiety and depression compared to non-microdosers — Scientific Reports, 2021
