Terence McKenna nie wyhodował szczepu McKennaii i nie nadał mu nazwy. Etykieta upamiętnia go mniej więcej tak, jak upamiętnia się patrona ulicy — bez jego udziału. To pierwsze nieporozumienie wokół tego nazwiska, a nie największe.
Większe jest takie, że McKenna bywa cytowany, jakby był naukowcem. Nie był. Przez trzydzieści lat mówił o biologii, ewolucji i chemii, ale nie zostawił po sobie ani jednej pracy recenzowanej. Zostawił za to coś rzadszego: teorię, którą sam kazał rozebrać na części matematykowi, i książkę, której skutki widać dziś w genomach grzybów.
Chłopak z Paonii i dyplom z szamanizmu
Urodził się 16 listopada 1946 roku w Paonii w Kolorado. W 1965 trafił na Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley, do eksperymentalnego Tussman College, a dyplom odebrał tam dopiero w 1975 roku — na indywidualnym kierunku łączącym ekologię, ochronę zasobów i szamanizm. Zmarł 3 kwietnia 2000 roku w San Rafael w Kalifornii na glejaka wielopostaciowego, w wieku 53 lat. Nekrolog w „New York Times” nazwał go patronem psychodelików i przypomniał przydomek nadany mu przez Timothy’ego Leary’ego: Leary lat dziewięćdziesiątych.
Warto zestawić go z bratem. Dennis McKenna poszedł drogą akademicką i publikował — w 1984 roku współtworzył w „Journal of Ethnopharmacology” pracę o inhibitorach monoaminooksydazy w roślinach używanych do przyrządzania ayahuaski. Terence został mówcą, eseistą i postacią estradową. Ta różnica nie jest złośliwością biograficzną, tylko wskazówką, jak czytać jego zdania: jako świadectwo epoki, nie jako wynik pomiaru.
La Chorrera 1971: wyprawa po jedną roślinę, powrót z inną
W lutym 1971 roku bracia McKenna z kilkorgiem znajomych dotarli do La Chorrery w kolumbijskiej Amazonii. Szukali oo-koo-hé, doustnego preparatu z DMT używanego przez Witoto. Znaleźli co innego: Psilocybe cubensis rosnące na krowich odchodach na pastwisku przy misji. To spotkanie ustawiło resztę ich życia.
Zapisem tej wyprawy są dwie książki — „The Invisible Landscape” (Seabury, 1975), napisana z Dennisem, i „True Hallucinations” (1993). Obie są relacjami osobistymi i tak trzeba je traktować: nie ma w nich protokołu, próby kontrolnej ani danych, które dałoby się powtórzyć. Historia tego, jak grzyby psylocybinowe trafiły z Mezoameryki do zachodnich laboratoriów, jest udokumentowana zupełnie inaczej — opisujemy ją w tekście o teonanacatl.
Poradnik bez nazwiska, który zmienił rynek
W 1976 roku wydawnictwo And/Or Press z Berkeley wypuściło cienki poradnik hodowlany firmowany pseudonimami O. T. Oss i O. N. Oeric. Że stali za nimi bracia McKenna, Dennis opisał po latach we wspomnieniach. Treści tej książki nie streszczamy — opisy doprowadzania grzybni do owocnikowania są poza linią tego bloga, a w Polsce takie działanie jest nielegalne.
Sam fakt jej istnienia jest jednak najlepiej udokumentowanym punktem w całym dorobku McKenny, bo skutek da się dziś zmierzyć. Praca opublikowana w 2023 roku w „Current Biology” zestawiła 38 izolatów z naturalizowanej populacji australijskiej z 86 genomami kultywarów z handlu. Te drugie okazały się materiałem ubogim: mało założycieli, wysoka homozygotyczność, niska zmienność alleliczna wynikająca z chowu wsobnego. Dzikie populacje zachowały różnorodność, w tym własne warianty genów związanych z wytwarzaniem psylocybiny.
Genomika nie wskazuje jednej książki jako sprawcy i byłoby nadużyciem tak twierdzić. Opisuje natomiast skutek procesu, który ten poradnik uruchomił: pół wieku hodowli prowadzonej w domach, poza jakąkolwiek instytucją. Cały dzisiejszy katalog nazw handlowych — z Golden Teacherem i McKennaii włącznie — jest dzieckiem tamtego przeniesienia. Co takie nazwy odmian naprawdę znaczą, rozkładamy osobno.
Timewave Zero: teorię obalił matematyk, którego zaprosił sam autor
Najambitniejszym pomysłem McKenny była teoria nowości i wykres nazwany Timewave Zero. Miał wynikać z sekwencji Króla Wena z „Księgi Przemian” i opisywać narastanie nowości w dziejach — z punktem końcowym wyznaczonym na 21 grudnia 2012 roku.
W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych konstrukcję wykresu przeanalizował brytyjski matematyk Matthew Watkins. Wynik był miażdżący: kluczowy krok, obrót o pół, nie miał żadnego uzasadnienia, a bez niego z całej procedury zostawał zwykły odcinkowo liniowy przebieg, nie fraktal. Nie było więc powodu, by uznawać ten wykres za miarę czegokolwiek.
Najciekawsze jest to, co zrobił z tym McKenna. Spotkał się z Watkinsem w Palenque, przyjął zarzuty, przyznał, że nie potrafi obronić spornego kroku podjętego dwadzieścia lat wcześniej, sam zaproponował tytuł tekstu — sekcja zwłok matematycznej halucynacji — i opublikował całość na własnej stronie. Autorów, którzy hostują u siebie rozbiórkę swojej najważniejszej teorii, jest niewielu. Resztę dopowiedział kalendarz: 21 grudnia 2012 minął bez wydarzenia.
Hipoteza stoned ape — odnotowujemy, bo to jego teza
W „Food of the Gods” (Bantam, 1992) McKenna postawił tezę, że psylocybina napędziła przejście od Homo erectus do człowieka współczesnego. Nauka jej nie przyjęła. Nawet praca z „Frontiers in Psychology” z 2021 roku, życzliwa wobec samego pomysłu, że psychodeliki mogły odegrać rolę w ewolucji człowieka, nazywa jednoprzyczynową wersję McKenny po prostu fałszywą i zaznacza, że jego hipotezy dopiero trzeba przeformułować tak, by dało się je sprawdzić empirycznie. To temat na osobny tekst i tam wracamy do szczegółów.
Skąd naprawdę wziął się Psilocybe cubensis
McKenna lubił pytanie o pochodzenie grzybów i odpowiadał na nie spekulacją — łącznie z pomysłem, że zarodniki mogły przywędrować na Ziemię z przestrzeni kosmicznej. Odpowiedź przyszła skądinąd i dopiero w 2026 roku.
Zespół publikujący w „Proceedings of the Royal Society B” opisał Psilocybe ochraceocentrata, kryptyczny gatunek z Afryki Subsaharyjskiej, i wykazał, że to najbliższy dziki krewny Psilocybe cubensis. Wspólny przodek obu linii żył około 1,5 miliona lat temu, w przedziale od 710 tysięcy do 2,55 miliona lat. To znacznie wcześniej niż udomowienie bydła, z którym cubensis jest dziś kojarzone. Oba gatunki rosną na odchodach dużych roślinożerców, więc koprofilia była wcześniej niż krowy, a nie dzięki nim. Dlaczego akurat ten gatunek podbił świat, tłumaczymy w osobnym tekście.
Szczep McKennaii: nazwany, nie wyhodowany
McKennaii to handlowa nazwa szczepu Psilocybe cubensis, a nie gatunek. Nie zachowała się pierwsza publikacja tej nazwy ani nazwisko osoby, która miałaby ten szczep wyselekcjonować. McKenna zmarł w 2000 roku i nic nie wskazuje, by miał z jej powstaniem cokolwiek wspólnego. W piśmiennictwie recenzowanym nazwa pojawiła się dopiero w 2016 roku, i to jako etykieta materiału użytego do testowania metody analitycznej, nie jako opis nowego taksonu. Nikt nie opublikował pomiaru zawartości alkaloidów w materiale sprzedawanym pod tą etykietą, więc twierdzenia o jej ponadprzeciętnej mocy nie mają oparcia w danych.
Co po nim faktycznie zostało
Trzy rzeczy dają się wskazać palcem. Pierwsza to Botanical Dimensions — fundacja etnobotaniczna założona w 1985 roku wspólnie z ówczesną żoną, Kathleen Harrison. Działa do dziś, prowadzi projekt mazatecki i cyfrowe zielniki, a firmuje ją Harrison.
Druga to miejsce, jakie McKenna zajął w nauce — tyle że nie w tej, o której mówił. Zajmuje się nim religioznawstwo: analiza opublikowana w 2020 roku w „Nova Religio” pokazuje, jak zszył swoją wizję z psychologii Junga, szamanizmu i literatury science fiction. Jest przedmiotem badań, nie ich autorem.
Trzecia to nieobecność. Renesans badań nad psylocybiną, który ruszył po 2000 roku, nie stanął na jego tezach, tylko na protokołach: praca Rolanda Griffithsa z 2006 roku z 36 ochotnikami, próba z 2021 roku porównująca psylocybinę z escitalopramem i próba z 2022 roku z pojedynczą dawką 25 mg w depresji lekoopornej. McKenna opowiadał o doświadczeniu. Badacze zaczęli je mierzyć — i to jest realna granica między jego epoką a dzisiejszymi badaniami klinicznymi.
Prawo i zastrzeżenia
Psylocybina i psylocyna figurują w Polsce w wykazie substancji psychotropowych grupy I-P. Zestawy hodowlane dostępne w sprzedaży to materiał do obserwacji: podłoże, grzybnia i osprzęt. Doprowadzenie grzybni do owocnikowania jest w Polsce nielegalne — nie na podstawie przepisu o uprawie maku i konopi, lecz na podstawie definicji wytwarzania z art. 4 pkt 35 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w związku z art. 53. Dlatego opisu takich czynności na tym blogu nie ma.
Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich (18+). Artykuł ma charakter informacyjny, nie zastępuje porady lekarza ani nie stanowi porady prawnej.
Najczęstsze pytania
Czy Terence McKenna był naukowcem?
Nie w sensie, w jakim używa się tego słowa w akademii. Miał dyplom licencjacki z Berkeley i ogromną erudycję, ale nie prowadził badań i nie opublikował pracy recenzowanej. Był popularyzatorem i eseistą, a jego teksty należy czytać jako literaturę idei.
Czy naprawdę przewidywał koniec świata w 2012 roku?
Jego wykres Timewave Zero wskazywał 21 grudnia 2012 roku jako punkt osobliwości, choć sam McKenna opisywał to raczej jako przełom w świadomości niż zagładę. Teoria upadła dwa razy: najpierw matematycznie, w analizie, którą sam opublikował, a potem po prostu wraz z upływem tej daty.
Czy jego brat też zajmował się grzybami?
Tak, i to on jest w tej rodzinie naukowcem. Dennis McKenna ma dorobek w recenzowanych czasopismach z zakresu etnofarmakologii, między innymi pracę z 1984 roku o inhibitorach MAO w roślinach ayahuaski.
Źródła
- Domestication through clandestine cultivation constrained genetic diversity in magic mushrooms relative to naturalized populations — A. R. McTaggart i wsp., Current Biology 33, 2023
- Discovery of the closest free-living relative of the domesticated magic mushroom Psilocybe cubensis in Africa — A. Bradshaw, C. Sharp, B. Van Der Merwe, K. Tremble, B. Dentinger i wsp., Proceedings of the Royal Society B 293, 2026
- Psychedelics, Sociality, and Human Evolution — J. M. Rodríguez Arce, M. J. Winkelman, Frontiers in Psychology 12: 729425, 2021
- Inner Space/Outer Space: Terence McKenna’s Jungian Psychedelic Ufology — C. Partridge, Nova Religio 23(3): 31–59, 2020
- Autopsy for a Mathematical Hallucination? — M. Watkins, tekst z wprowadzeniem Terence’a McKenny, druga połowa lat 90.
- Monoamine oxidase inhibitors in South American hallucinogenic plants: tryptamine and beta-carboline constituents of ayahuasca — D. J. McKenna, G. H. N. Towers, F. Abbott, Journal of Ethnopharmacology 10: 195–223, 1984
- At-Line Cellular Screening Methodology for Bioactives in Mixtures Targeting the alfa7-Nicotinic Acetylcholine Receptor — R. A. Otvos i wsp., Journal of Biomolecular Screening 21: 459–467, 2016 (pierwsze wystąpienie nazwy McKennaii w piśmiennictwie recenzowanym)
- Psilocybin can occasion mystical-type experiences having substantial and sustained personal meaning and spiritual significance — R. R. Griffiths, W. A. Richards, U. McCann, R. Jesse, Psychopharmacology 187: 268–283, 2006
- Trial of Psilocybin versus Escitalopram for Depression — R. Carhart-Harris i wsp., New England Journal of Medicine 384: 1402–1411, 2021
- Single-Dose Psilocybin for a Treatment-Resistant Episode of Major Depression — G. M. Goodwin i wsp., New England Journal of Medicine 387: 1637–1648, 2022
- Psilocybin, magic mushroom grower’s guide, O. T. Oss i O. N. Oeric, And/Or Press 1976 — rekord katalogowy — Wellcome Collection
- Terence McKenna, 53, Dies; Patron of Psychedelic Drugs — D. Martin, The New York Times, 9 kwietnia 2000 (kopia archiwalna)
- Botanical Dimensions — o organizacji — fundacja etnobotaniczna, zał. 1985
- Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii — tekst jednolity — Dz.U. 2023 poz. 1939 (art. 4 pkt 35, art. 53, art. 63)
