Pytanie, ile gatunków łysiczki żyje w Europie Środkowej, wygląda na proste, a odpowiedź zależy od narzędzia. Gołe oko wyróżni dwie, może trzy formy. Mikroskop dokłada zestaw cech, na których przez sto lat stały klucze do oznaczania: obecność i kształt cystyd, wymiary zarodników, grubość ich ścian. Sekwencjonowanie DNA część tych granic potwierdziło, a część skasowało razem z nazwami, które uchodziły za pewne.
Ten tekst jest o samych cechach i o ich wiarygodności — co dokładnie mierzy się przy oznaczaniu łysiczki i w których miejscach pomiar przestaje wystarczać. Historia czterech łacińskich nazw jednego środkowoeuropejskiego grzyba to osobna sprawa i opisaliśmy ją w innym tekście.
Najpierw rozpadł się sam rodzaj
Zanim doszło do liczenia gatunków, trzeba było ustalić, co w ogóle jest łysiczką. Rodzaj Psilocybe w dawnym ujęciu okazał się polifiletyczny — mieścił organizmy z dwóch różnych linii ewolucyjnych. Scott Redhead wraz ze współpracownikami zaproponował w 2007 roku na łamach czasopisma „Taxon” konserwację nazwy rodzajowej z nowym typem: został nim Psilocybe semilanceata, czyli łysiczka lancetowata. Komitet nomenklatoryczny przyjął wniosek jednomyślnie.
Skutek był porządkowy i dotkliwy zarazem: gatunki niemodrające, pozbawione psylocybiny, wyszły z rodzaju do Deconica (po polsku czaszówka), typizowanego przez Deconica physaloides. Analiza trzech markerów jądrowych, którą Virginia Ramírez-Cruz i współpracownicy opublikowali w 2013 roku w „Botany”, potwierdziła ten podział: Psilocybe wypada jako grupa monofiletyczna w Hymenogastraceae, Deconica — w Strophariaceae w wąskim ujęciu. Kilka grzybów, które starsze polskie opracowania nazywały łysiczkami, dziś nosi więc inną nazwę rodzajową.
Dziesięć kart w polskim atlasie, checklista krótsza
Atlas grzyby.pl Marka Snowarskiego prowadzi w rodzaju Psilocybe dziesięć haseł z polskimi nazwami: łysiczka torfowa (P. atrobrunnea), smukłotrzonowa (P. azurescens), kubańska (P. cubensis), siniejąca (P. cyanescens), borowa (P. medullosa), lancetowata (P. semilanceata), serbska (P. serbica), błotna (P. strictipes), mąkowonna (P. tenax, oznaczona jako wątpliwa) oraz siwobrązowa (P. canobrunnea).
Ta lista nie jest jednak spisem gatunków rosnących u nas w naturze i atlas sam to sygnalizuje, odnotowując przy części haseł brak pozycji w checkliście podstawczaków Wojewody z 2003 roku. P. cubensis to gatunek strefy tropikalnej, a P. azurescens opisano w 1995 roku z zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i w Europie znany jest głównie z uprawy oraz pojedynczych stanowisk zdziczałych, notowanych m.in. w okolicach Stuttgartu. Obecność nazwy w atlasie oznacza więc tyle, że gatunek bywa w naszej części Europy wzmiankowany — nie że jest tu rodzimy.
Dwie ekologie wymagają dwóch różnych kluczy
Środkowoeuropejskie łysiczki dzielą się na dwie grupy o rozłącznych siedliskach i to jest pierwszy, jeszcze makroskopowy krok oznaczania. Pierwsza to grzyby terenów trawiastych: łysiczka lancetowata i bardzo do niej podobna łysiczka błotna, odróżniana przede wszystkim brakiem ostrej brodawki na szczycie kapelusza. Druga to saprotrofy rozłożonego drewna i detrytu — kompleks P. serbica oraz gatunki ze zrębków, P. cyanescens i P. azurescens.
Klucz Jana Borovički opublikowany w 2008 roku w „Czech Mycology” obejmuje wyłącznie tę drugą grupę: siedem modrających taksonów rosnących na szczątkach drewna, ze sztyrpsów Serbica i Cyanescens. Autor świadomie wyłączył z niego gatunki związane z trawami i odchodami, bo rozdziela je zupełnie inny zestaw cech. Dla łysiczki lancetowatej istotniejsze jest zresztą odróżnienie jej od kołpaczków niż od krewniaczek z tego samego rodzaju.
Co się mierzy pod mikroskopem
| Takson | Zarodniki (µm) | Pleurocystydy | Podłoże | Skąd dane |
|---|---|---|---|---|
| łysiczka lancetowata P. semilanceata | 13–15 × 6,5–7,5 | brak | trawy, pastwiska | atlas grzyby.pl |
| kompleks P. serbica (łysiczka czeska, serbska) | 10–12,5 × 6–7,5 (odm. bohemica) | obecne, zmienne co do liczby i kształtu | rozłożone drewno, detryt roślinny | atlas grzyby.pl, Borovička 2008 |
| łysiczka siniejąca P. cyanescens | 9–12 × 5–8 | obecne, maczugowato-dzióbkowate | zrębki, mulcz w terenach zurbanizowanych | Stamets 1996, Borovička 2008 |
| łysiczka smukłotrzonowa P. azurescens | 12–13,5 × 6,5–8 | obecne, wrzecionowato-brzuchate, 23–35 × 9–10 µm | zrębki, piaszczyste gleby z resztkami drewna | opis oryginalny Stametsa i Gartza, 1995 |
Tabelę trzeba czytać ostrożnie. Zakresy pochodzą z prac o różnej metodyce: autorzy mierzą różną liczbę zarodników, z różnej liczby kolekcji i w różnych odczynnikach — Borovička montował preparaty w KOH i czerwieni Kongo. Nachodzące na siebie przedziały nie oznaczają więc automatycznie, że gatunków nie da się rozdzielić.
Gdzie mikroskop przestaje wystarczać
Borovička uważał w 2008 roku, że sztyrpsy Serbica i Cyanescens rozdziela mikroskopowo obecność i kształt pleurocystyd w sposób jednoznaczny. Zaznaczał jednak od razu, że widział kolekcje pośrednie, a sama koncepcja gatunków w tej grupie pozostaje wątpliwa i rozstrzygną ją dopiero badania DNA.
Rozstrzygnęły — i to na niekorzyść nazw. W pracy z 2011 roku w „Mycological Progress” zespół Borovički, Machiela Noordeloosa, Milana Gryndlera i Miroslava Oborníka nie znalazł między P. serbica, P. bohemica, P. arcana i P. moravica żadnej zmienności sekwencji w trzech markerach. Cztery gatunki stały się odmianami jednego.
Jeszcze mocniej uderza wniosek z pracy Ramírez-Cruz i współpracowników. Kształt zarodnika widziany od czoła i grubość jego ściany — cechy, na których opierano podział rodzajów Psilocybe i Deconica na sekcje — okazały się homoplastyczne, czyli pojawiały się w toku ewolucji niezależnie w kilku liniach. Cecha, która wygląda na wspólne dziedzictwo, bywa więc zbieżnością.
Bywa też, że kłopot tkwi w materiale typowym. Dla P. cyanescens odnotowano rozbieżność: okaz typowy z Kew opisywano jako pozbawiony pleurocystyd, choć współczesne kolekcje amerykańskie mają je pospolicie, a Borovička wykazał, że europejskie są pod tym względem takie same. Cecha kluczowa dla oznaczania nie zgadza się z okazem, który definiuje nazwę.
Nazwa gatunku nie mówi, co jest w środku
Najciekawsze wyniki ostatniej dekady dotyczą jednak chemii. W 2015 roku Borovička z zespołem opublikował w „Persoonia” analizę pięciu gatunków Psilocybe o niejasnej pozycji systematycznej, opartą na czterech markerach. P. laetissima okazała się w ogóle należeć do rodzaju Leratiomyces. W łysiczce borowej (P. medullosa) po raz pierwszy wykryto psylocybinę i psylocynę. W łysiczce torfowej — przeciwnie: alkaloidów nie znaleziono ani w owocnikach, ani w grzybni hodowanej na podłożu wzbogaconym tryptaminą i tryptofanem, co autorzy uznali za przesłankę, że gatunek utracił zdolność ich biosyntezy. Przy okazji ustalili, że sama nazwa P. atrobrunnea jest wątpliwa, a najstarszą dostępną nazwą dla tego grzyba jest P. fuscofulva.
Siedem lat później niezależny materiał to potwierdził. Klára Gotvaldová i współpracownicy — z Borovičką i Alanem Rockefellerem w składzie — zbadali metodą UHPLC-MS/MS 226 owocników z 82 kolekcji, dokumentowanych okazami zielnikowymi lub sekwencjonowaniem ITS, LSU i EF1-α. W P. fuscofulva nie wykryto żadnych tryptamin. Rozrzut w obrębie jednego taksonu bywa za to ogromny: w odmianie bohemica stwierdzono od 1,55 do 15,54 mg psylocybiny na gram suchej masy, a w odmianie arcana od wartości śladowych do 8,88 mg/g. Autorzy nazywają tę zmienność ekstremalną.
Wniosek jest niewygodny dla wszystkich, którzy chcieliby traktować nazwę jak metkę. Etykieta taksonomiczna opisuje pokrewieństwo, a nie skład chemiczny konkretnego owocnika.
Status prawny i granice tego tekstu
W Polsce psylocybina i psylocyna figurują w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych — załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia, tekst jednolity w Dz.U. z 2024 r. poz. 1139. Owocniki są nośnikiem tych substancji, więc ich zbieranie i posiadanie jest nielegalne, a art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii przewiduje za posiadanie karę do 3 lat pozbawienia wolności. Szerzej pisaliśmy o tym osobno. Zestawy do uprawy grzybów pozostają w obrocie legalne, natomiast doprowadzenie ich do kiełkowania i owocnikowania już nie.
Dlatego nie ma tu stanowisk, terminów owocnikowania ani wskazówek terenowych. Cechy mikroskopowe, o których mowa, ogląda się na materiale zielnikowym w pracowni, a nie w lesie. Łysiczka czeska figuruje zresztą na czeskiej czerwonej liście grzybów jako gatunek zagrożony — presja zbieraczy jest tam realnym problemem konserwatorskim.
Najczęstsze pytania
Ile gatunków łysiczki występuje w Europie Środkowej? Nie ma jednej liczby, bo zależy ona od przyjętej koncepcji gatunku. Klucz Borovički z 2008 roku obejmuje siedem modrających taksonów rosnących na drewnie, a rewizja z 2011 roku zredukowała cztery ówczesne nazwy do jednego gatunku z odmianami. Do tego dochodzą gatunki siedlisk trawiastych.
Czy pleurocystydy zawsze rozstrzygają oznaczenie? Nie. Na poziomie sztyrpsów Borovička uznał je za cechę jednoznaczną, ale w obrębie kompleksu P. serbica ich liczba i kształt są zmienne, a przy P. cyanescens pojawia się rozbieżność między okazem typowym a kolekcjami współczesnymi.
Czy z nazwy gatunkowej wynika zawartość psylocybiny? Nie. W obrębie jednej odmiany zmierzono różnice kilkukrotne, a w łysiczce torfowej nie znaleziono alkaloidów w ogóle, mimo że przez lata zaliczano ją do grzybów potencjalnie psychoaktywnych.
Czy nowe badania genomowe coś tu zmieniły? Zmieniły skalę. Praca zespołu Bradshawa z 2024 roku, oparta na 71 metagenomach z okazów zielnikowych, dała w pełni podpartą filogenezę rodzaju liczącego około 165 gatunków — ale taksony środkowoeuropejskie wciąż czekają na równie gęste próbkowanie.
Materiał kierowany jest do osób pełnoletnich (18+). Ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Molecular phylogeny of Psilocybe cyanescens complex in Europe, with reference to the position of the secotioid Weraroa novae-zelandiae — Borovička, Noordeloos, Gryndler, Oborník, Mycological Progress 10(2): 149–155, 2011
- The wood-rotting bluing Psilocybe species in Central Europe – an identification key — Borovička, Czech Mycology 60(2): 173–192, 2008
- Phylogenetic and chemical studies in the potential psychotropic species complex of Psilocybe atrobrunnea with taxonomic and nomenclatural notes — Borovička, Oborník, Stříbrný, Noordeloos, Sánchez, Gryndler, Persoonia 34: 1–9, 2015
- Phylogenetic inference and trait evolution of the psychedelic mushroom genus Psilocybe sensu lato (Agaricales) — Ramírez-Cruz i wsp., Botany 91(9): 573–591, 2013
- Extensive Collection of Psychotropic Mushrooms with Determination of Their Tryptamine Alkaloids — Gotvaldová, Borovička, Hájková, Cihlářová, Rockefeller, Kuchař, International Journal of Molecular Sciences 23(22): 14068, 2022
- Phylogenomics of the psychoactive mushroom genus Psilocybe and evolution of the psilocybin biosynthetic gene cluster — Bradshaw i wsp., PNAS 121(3), 2024
- An Overview on the Taxonomy, Phylogenetics and Ecology of the Psychedelic Genera Psilocybe, Panaeolus, Pluteus and Gymnopilus — Strauss, Ghosh, Murray, Gryzenhout, Frontiers in Forests and Global Change 5, 2022
- Psilocybe (łysiczka) — wykaz gatunków — grzyby.pl, Marek Snowarski, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe serbica var. bohemica (łysiczka czeska) — grzyby.pl, Marek Snowarski, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe semilanceata (łysiczka lancetowata) — grzyby.pl, Marek Snowarski, odczyt 24.08.2026
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U. 2024 poz. 1139) — ISAP, Sejm RP
- Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1939 — ELI, Sejm RP
