Zdanie o tym, że psylocybina zwiększa entropię mózgu, weszło już do stałego repertuaru omówień psychodelików. Prawie nigdy nie towarzyszy mu wyjaśnienie, o jaką entropię chodzi — a domyślne skojarzenie prowadzi w stronę termodynamiki, ciepła i nieporządku.
To skojarzenie jest mylące. Wielkość, którą liczą badacze, pochodzi z teorii informacji i mówi o czymś innym: jak trudno przewidzieć, w jakim stanie znajdzie się układ za moment. Poniżej: skąd wzięła się hipoteza mózgu entropicznego, co zmierzono i na jak małych próbach oraz dlaczego przegląd z 2026 roku każe traktować entropię jako biomarker z rezerwą.
Entropia opisuje tu nieprzewidywalność zapisu, nie bałagan w głowie
W tej literaturze entropia to stopień niepewności co do rozkładu stanów, w jakich znajduje się mózg. Im bardziej wyrównany rozkład i im trudniej zgadnąć następny stan z poprzednich, tym wyższa wartość. To nie jest miara tego, ile się w mózgu dzieje, tylko tego, jak bardzo jest to różnorodne.
Konkretne narzędzia są trzy i warto je rozróżniać, bo w popularnych tekstach zlewają się w jedno.
- Złożoność Lempel-Ziv sprawdza, jak mocno da się zapis skompresować. Monotonny sygnał kompresuje się dobrze, urozmaicony — słabo.
- Entropia próbkowana pyta, na ile kolejny fragment szeregu czasowego da się przewidzieć na podstawie fragmentów wcześniejszych.
- Miary przestrzenne liczą, iloma niezależnymi wzorcami trzeba opisać aktywność całej kory w danej chwili.
Do tego dochodzi różnica sygnału. Magnetoencefalografia i EEG rejestrują aktywność elektryczną w skali milisekund, rezonans funkcjonalny — zmiany utlenowania krwi w skali sekund. Obie rzeczy bywają nazywane entropią mózgu, choć nie są tą samą wielkością.
Hipoteza urodziła się z policzenia repertuaru stanów
W 2014 roku Enzo Tagliazucchi i współpracownicy opublikowali w Human Brain Mapping analizę skanów piętnaściorga zdrowych ochotników, badanych przed, w trakcie i po dożylnym podaniu psylocybiny oraz placebo. Zmienność sygnału BOLD wzrosła obustronnie w hipokampach i w przednim zakręcie obręczy. Ważniejsze było jednak drugie ustalenie: nowa metoda śledzenia stanów łączności pokazała, że po psylocybinie mózg odwiedzał szerszy repertuar konfiguracji niż w warunkach kontrolnych.
Kilka miesięcy później zespół Robina Carhart-Harrisa — z Tagliazucchim wśród współautorów — ogłosił w Frontiers in Human Neuroscience hipotezę mózgu entropicznego. Jej sedno jest odwrotnością potocznej wersji: to nie stan psychodeliczny jest anomalią, lecz zwykłe czuwanie, w którym entropia jest tłumiona, a mózg pracuje tuż poniżej punktu krytycznego. Za to tłumienie dostajemy podobno testowanie rzeczywistości i poczucie odrębnego ja.
Cztery lata później autor wrócił do niej na łamach Neuropharmacology z zastrzeżeniem, które w streszczeniach ginie: entropia indeksuje bogactwo stanu świadomości tylko w granicach górnej i dolnej, po przekroczeniu których świadomość zanika. To nie jest skala, na której więcej zawsze znaczy lepiej.
Pierwszy pomiar, który wyszedł ponad zwykłe czuwanie
Rozgłos przyniósł hipotezie nie tekst teoretyczny, tylko wynik z 2017 roku. Michael Schartner z zespołem sięgnął po trzy istniejące zbiory zapisów MEG i policzył dla nich miary różnorodności sygnału: psylocybina (czternaście osób, 2 mg dożylnie), ketamina (dziewiętnaście osób) i LSD (piętnaście osób, 75 µg dożylnie).
Policzono cztery wskaźniki: złożoność Lempel-Ziv osobno dla każdego kanału i dla wszystkich naraz oraz dwie miary entropii koalicji. Najbardziej konsekwentnie zachowywał się ten pierwszy, czyli różnorodność czasowa: wartości wyższe niż po placebo wystąpiły u 86 procent badanych po psylocybinie, u 100 procent po ketaminie i u 93 procent po LSD. Efekt utrzymał się także po uwzględnieniu zmian w widmie mocy, a część wskaźników korelowała z deklarowaną intensywnością przeżycia.
Znaczenie tego wyniku bierze się z tła. Te same miary stosowano wcześniej do porównywania czuwania ze znieczuleniem propofolem i ze snem — i wychodziły wtedy niższe. Praca Schartnera była pierwszym przypadkiem, w którym przekroczyły poziom zwykłej przytomności.
Entropia przewidziała zmianę osobowości po dwóch tygodniach
Rok później ukazała się praca, która próbowała powiązać ten pomiar z czymś trwałym. Alexander Lebedev i współpracownicy przebadali dziewiętnaścioro zdrowych dorosłych w układzie z placebo, podając dożylnie 75 µg LSD, i policzyli entropię próbkowaną z zapisów spoczynkowych, w tym z jednego skanu ze słuchaniem muzyki.
Wzrost entropii objął zarówno sieci czuciowe, jak i te wyżej w hierarchii, w wielu skalach czasowych. Ten wzrost przewidywał podwyższenie otwartości na doświadczenie w kwestionariuszu wypełnianym dwa tygodnie później — najsilniej dla skanów z muzyką i u osób, które zgłosiły rozpuszczenie ego.
Zastrzeżenia trzeba trzymać obok wyniku: dziewiętnaście osób, związek korelacyjny, a substancją było LSD, nie psylocybina. Dowody dla hipotezy mózgu entropicznego pochodzą z różnych związków i bywają zszywane w jedną opowieść.
Siedem osób, sto dwadzieścia dziewięć skanów
Najgęściej zmierzony jak dotąd zbiór przyniosło badanie Joshuy Siegela opublikowane w 2024 roku w Nature. Siedmioro zdrowych dorosłych przeszło średnio około osiemnastu sesji rezonansu każde, w sumie 129 wizyt, przyjmując 25 mg psylocybiny albo 40 mg metylofenidatu jako aktywne odniesienie.
Miarą entropii była tu znormalizowana globalna złożoność przestrzenna — wskaźnik niezależny od liczby analizowanych sygnałów, przyjmujący wartość zero przy pełnej synchronizacji i jeden przy pełnym rozproszeniu. Przestrzenny rozkład zmian pokrywał się z mapą gęstości receptorów 5-HT2A zmierzoną znacznikiem Cimbi-36, ze współczynnikiem korelacji 0,39. To ten sam receptor, przez który działa psylocyna, czyli cząsteczka powstająca z psylocybiny po utracie grupy fosforanowej.
Z tej samej pracy pochodzi wynik pomijany w streszczeniach: proste zadanie percepcyjne wykonywane w skanerze zmniejszało wywołaną psylocybiną zmianę łączności. Mierzona wielkość zależy więc od tego, co człowiek w danej chwili robi. Najsilniej reagowała sieć trybu domyślnego.
Przegląd z 2026 roku i cztery zarzuty
W lipcu 2026 roku w Neuroscience & Biobehavioral Reviews ukazał się przegląd, który zebrał zastrzeżenia wobec traktowania entropii jako biomarkera stanu psychodelicznego. Podpisali go Bruno Moses, Manoj Doss i Enzo Tagliazucchi — ten sam, który firmował pracę z 2014 roku, od której cała linia się zaczęła. Krytyka przychodzi z wnętrza dziedziny.
Autorzy porządkują ją w cztery wątki. Po pierwsze, zmiany entropii nie są specyficzne dla psychodelików ani dla stanów o poszerzonym bogactwie przeżycia. Po drugie, dotychczasowe podejścia oparte na entropii nie radzą sobie z wielowymiarowym opisem stanów świadomości. Po trzecie, miar entropii jest wiele, każda znaczy coś nieco innego, a ich wzajemna zgodność bywa niska. Po czwarte, dowodów na to, że entropia mózgu odpowiada bogactwu doznania, jest mało.
Wniosek przeglądu nie brzmi jednak: wyrzucić. Autorzy uznają koncepcję za wartą dalszego badania i proponują konkretne poprawki metodologiczne.
Złożoność rosła też tam, gdzie świadomość gasła
Najostrzejszy kontrprzykład nie pochodzi z badań nad psychodelikami. W 2015 roku Simone Sarasso z zespołem opublikował w Current Biology pracę, w której osiemnaścioro zdrowych ochotników znieczulono kolejno propofolem, ksenonem i ketaminą, a odpowiedź kory na impuls magnetyczny mierzono z EEG. Po propofolu i ksenonie odpowiedź była uboga, a badani nie relacjonowali żadnych przeżyć. Po ketaminie zapis pozostał złożony, przypominający czuwanie, mimo braku reakcji na otoczenie — a osoby te opowiadały potem długie, żywe sny.
Jak to czytać, jest przedmiotem sporu. Zespół Sarasso widzi tu dowód, że miara sięga świadomości odciętej od bodźców zewnętrznych. Sidath Rankaduwa i Adrian Owen w podsumowaniu debat wokół teorii mózgu entropicznego, opublikowanym w 2023 roku, czytają dane ketaminowe inaczej: wzrost złożoności okazuje się w pełni zgodny z ogólnym obniżeniem świadomej percepcji. Rozbieżność nie jest rozstrzygnięta, a ma znaczenie, bo hipoteza mózgu entropicznego mierzy swoją trafność właśnie bogactwem przeżycia.
Co z tego wynika
Entropia jest opisem zapisu, nie wyjaśnieniem przeżycia: mówi, że sygnał stał się mniej przewidywalny, i tyle. Skala tych pomiarów też robi różnicę — czternaście, piętnaście, dziewiętnaście, siedem osób. Kliniczna strona zagadnienia to osobna literatura, którą omawiamy w tekście o badaniach klinicznych nad psylocybiną.
Status prawny w Polsce
Psylocybina i psylocyna figurują w grupie I-P wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających i nowych substancji psychoaktywnych, wydawanego na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (rozporządzenie Ministra Zdrowia, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1139). Tym samym reżimem objęte są owocniki grzybów zawierających te substancje.
Zestawy hodowlane oferowane w sklepach są materiałem badawczym i hodowlanym, przeznaczonym do obserwacji mikroskopowych — a doprowadzenie ich do owocnikowania jest w Polsce nielegalne i odpowiada za to osoba, która to robi. Ustawa reglamentuje substancje i owocniki, nie hipotezy o tym, co dzieje się w korze mózgowej.
Treść przeznaczona dla osób pełnoletnich. Artykuł ma charakter informacyjny, dotyczy metodologii badań i nie zastępuje porady lekarza.
FAQ: entropia mózgu i psychodeliki
Czy entropia mózgu to to samo co entropia w termodynamice?
Nie. Chodzi o pojęcie z teorii informacji: miarę niepewności co do stanu układu. W praktyce liczy się, jak trudno skompresować albo przewidzieć zapis aktywności mózgu.
Czy wyższa entropia oznacza, że mózg pracuje lepiej?
Nie. Już w rewizji hipotezy z 2018 roku zaznaczono, że zależność obowiązuje w granicach górnej i dolnej — poza nimi świadomość zanika. Entropia jest opisem stanu, nie oceną.
Na ilu osobach to zmierzono?
Na małych grupach. Badanie MEG z 2017 roku objęło czternaścioro badanych w ramieniu psylocybinowym, praca z LSD dziewiętnaścioro, a najgęściej zmierzone badanie z 2024 roku — siedmioro, za to z około osiemnastoma sesjami rezonansu na osobę.
Czy wzrost entropii tłumaczy działanie przeciwdepresyjne psylocybiny?
Nie zostało to wykazane. To odrębne pomiary z odrębnych badań, a przegląd z 2026 roku wprost kwestionuje traktowanie entropii jako pewnego biomarkera stanu psychodelicznego.
Czy każdy wzrost złożoności zapisu oznacza bogatsze przeżycie?
Nie. Pod znieczuleniem ketaminą złożoność odpowiedzi kory pozostawała wysoka mimo braku reakcji na otoczenie. Jedni czytają to jako świadomość odciętą od bodźców, inni jako podważenie prostego przełożenia entropii na bogactwo doznań.
Źródła
- The entropic brain: a theory of conscious states informed by neuroimaging research with psychedelic drugs — R. L. Carhart-Harris, R. Leech, P. J. Hellyer, M. Shanahan, A. Feilding, E. Tagliazucchi, D. R. Chialvo, D. Nutt, Frontiers in Human Neuroscience 8: 20, 2014
- The entropic brain — revisited — R. L. Carhart-Harris, Neuropharmacology 142: 167–178, 2018
- Enhanced repertoire of brain dynamical states during the psychedelic experience — E. Tagliazucchi, R. Carhart-Harris, R. Leech, D. Nutt, D. R. Chialvo, Human Brain Mapping 35(11): 5442–5456, 2014
- Increased spontaneous MEG signal diversity for psychoactive doses of ketamine, LSD and psilocybin — M. M. Schartner, R. L. Carhart-Harris, A. B. Barrett, A. K. Seth, S. D. Muthukumaraswamy, Scientific Reports 7: 46421, 2017
- LSD-induced entropic brain activity predicts subsequent personality change — A. V. Lebedev, M. Kaelen, M. Lövdén, J. Nilsson, A. Feilding, D. J. Nutt, R. L. Carhart-Harris, Human Brain Mapping 37(9): 3203–3213, 2016
- Psilocybin desynchronizes the human brain — J. S. Siegel i wsp., Nature 632(8023): 131–138, 2024
- A critical review of brain entropy as a biomarker of the psychedelic state — B. Moses, M. K. Doss, E. Tagliazucchi, Neuroscience & Biobehavioral Reviews 186: 106720, 2026
- Psychedelics, entropic brain theory, and the taxonomy of conscious states: a summary of debates and perspectives — S. Rankaduwa, A. M. Owen, Neuroscience of Consciousness 2023(1): niad001, 2023
- Consciousness and Complexity during Unresponsiveness Induced by Propofol, Xenon, and Ketamine — S. Sarasso i wsp., Current Biology 25(23): 3099–3105, 2015
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych — tekst jednolity — Dz.U. 2024 poz. 1139, ISAP
