Rodzaj Psilocybe liczy w Ameryce Północnej kilkadziesiąt gatunków, ale trzy z nich pokazują wyjątkowo dobrze, jak nierówno działa nauka. Psilocybe cyanofibrillosa dostała nazwę w 1980 roku i od tamtej pory pozostała niemal niewidoczna. Psilocybe ovoideocystidiata opisano w 2007 roku na trzech stronach druku, a dziś ma tysiące notowań. Psilocybe allenii wydzielono dopiero w 2012 roku z gatunku, pod którego nazwą chodziła przez dekady.
Ten tekst jest o tym, skąd wzięły się te trzy nazwy i co za każdą z nich stoi: jaki okaz, jaka sekwencja, jaki rodzaj dowodu. Po drodze wychodzi rzecz, której nie widać w atlasach — mapa zasięgu grzyba mówi najpierw o ludziach, a dopiero potem o grzybie.
Psilocybe cyanofibrillosa, czyli gatunek znany głównie z arkuszy zielnikowych
Index Fungorum prowadzi ten grzyb jako Psilocybe cyanofibrillosa Guzmán & Stamets, z publikacją w czasopiśmie „Mycotaxon” 11(2): 477 z 1980 roku. Holotyp leży w herbarium ENCB pod numerem zbioru Stamets 79-8, pochodzi ze stanu Waszyngton i zebrano go na rozłożonych trocinach drzew iglastych.
Ten sam rekord pokazuje pułapkę, o którą łatwo się potknąć przy cytowaniu. Autorami nazwy są Guzmán i Stamets, ale autorami artykułu, w którym nazwę ogłoszono, byli Stamets, Beug, Bigwood i Guzmán. To dwie różne rubryki i tylko pierwsza wchodzi na stałe do nazwy gatunku. Sam epitet jest opisowy: łączy greckie kyanos, czyli niebieski, z łacińskimi włókienkami.
Skala notowań jest zaskakująca. Baza GBIF, stan na koniec sierpnia 2026 roku, ma dla tego gatunku 23 rekordy na całym świecie: dziesięć ze Stanów Zjednoczonych, dziewięć z Kanady i trzy z Chin. Te ostatnie warto traktować ostrożnie, bo oznaczenia spoza rodzimego zasięgu rzadko bywają weryfikowane sekwencją. Jeszcze ciekawszy jest rodzaj tych rekordów: siedemnaście z nich to okazy zachowane w zbiorach, a tylko sześć to obserwacje terenowe. Najliczniejsze roczniki to 1979, 1989 i 1995. To gatunek, który istnieje przede wszystkim w szufladach herbariów.
Psilocybe ovoideocystidiata: trzy strony opisu i ponad dwa tysiące notowań
Gastón Guzmán, Richard V. Gaines i Florencia Ramírez-Guillén ogłosili nowy gatunek w 2007 roku w „International Journal of Medicinal Mushrooms” 9(1): 75–77. Cały protolog zmieścił się na trzech stronach. Holotyp trafił do herbarium XAL jako zbiór Gaines 51b, pochodzi z Pensylwanii, a jako podłoże podano drewno i szczątki drzewne w lasach liściastych.
Epitet znów jest opisem cechy mikroskopowej: odnosi się do licznych, jajowatych cystyd na blaszkach. Nazwa jest więc dosłownie instrukcją dla mikroskopisty.
Dziś GBIF ma dla niego 2362 rekordy, z czego 2177 ze Stanów Zjednoczonych. Rozkład stanowy jest wymowny: Pensylwania 604, Ohio 219, Maryland 152, Georgia 138, Waszyngton 135, Oregon 126.
Chemię tego gatunku bada się rzadko. Zespół Kláry Gotvaldovej przeanalizował w 2022 roku 226 owocników z około trzydziestu gatunków, w tym osiem owocników P. ovoideocystidiata z trzech niezależnych zbiorów. Zawartość psylocybiny mieściła się mniej więcej między 0,09 a 0,72 procent suchej masy. To rozpiętość ośmiokrotna — w obrębie jednego gatunku i garstki próbek. Autorzy opisują zmienność alkaloidów w całym badanym materiale jako skrajnie dużą.
Psilocybe allenii, czyli gatunek, który przez lata nosił cudzą nazwę
Jan Borovička, Alan Rockefeller i Peter G. Werner opublikowali opis w 2012 roku w „Czech Mycology” 64(2): 181–195. Punkt wyjścia był niewygodny: kształt i wymiary zarodników oraz cystyd nowego grzyba mieszczą się w zakresie zmienności Psilocybe cyanescens. Mikroskop tych dwóch gatunków nie rozdziela.
Rozdzielają je dwie inne rzeczy. Makroskopowo — kapelusz, który u dojrzałych owocników P. allenii pozostaje wypukły do półkulistego i nie faluje na brzegu, w przeciwieństwie do swojej lepiej znanej krewniaczki. Molekularnie — sekwencja regionu ITS rDNA. Opis oparto na czterech markerach uzyskanych z holotypu i paratypu: ITS, LSU, EF-1α i RPB2.
Holotyp nosi numer PRM 899876, a sekwencja z materiału typowego leży w GenBanku pod numerem HE994440, zdeponowana przez Borovičkę w 2012 roku. W tej samej pracy autorzy wyznaczyli epityp P. cyanescens: zanim dało się wydzielić nowy gatunek, trzeba było najpierw ustalić, do czego dokładnie odnosi się stara nazwa. Epitet nowego taksonu upamiętnia amerykańskiego etnomykologa Johna W. Allena.
GBIF ma dla P. allenii 1182 rekordy: 1123 ze Stanów Zjednoczonych, osiem z Nowej Zelandii, cztery z Kanady i jeden ze Szwajcarii. Cztery z ośmiu rekordów nowozelandzkich to jednak żywe okazy w kolekcjach, a nie znaleziska w terenie — baza miesza w jednej puli grzyby dziko rosnące i grzyby przechowywane w hodowli.
Co naprawdę mierzy mapa zasięgu
Zestawienie trzech gatunków obok siebie odsłania problem, który dotyczy każdej mapy rozmieszczenia rodzaju. Z 2362 rekordów P. ovoideocystidiata aż 2322 to obserwacje ludzkie, najczęściej zdjęcia z aplikacji przyrodniczych. Okazów w zbiorach jest 24, próbek materiału 16. U P. allenii proporcja jest ta sama: 1151 obserwacji wobec 18 okazów. U P. cyanofibrillosa — odwrotna.
Do tego dochodzi rozkład w czasie: notowania P. ovoideocystidiata rosną ze stu w roku 2019 do ponad 470 w roku 2025. Nic nie wskazuje na to, żeby grzyb rozmnożył się w tym tempie. Rośnie liczba ludzi z telefonem i aplikacją do rozpoznawania gatunków.
Pensylwania stoi na czele stanowego zestawienia między innymi dlatego, że stamtąd gatunek opisano — mapa zbudowana z takich danych jest przede wszystkim mapą uwagi obserwatorów.
Europejskie ślady tej trójki są nikłe i warto je nazwać precyzyjnie. Szwajcaria ma cztery rekordy P. ovoideocystidiata: z roku 2010 z okolic Wallisellen, z lat 2011 i 2012 z Zurychu oraz z 2025. Wszystkie są obserwacjami, żadna nie ma za sobą okazu w zbiorach. Popularne teksty tłumaczą obecność tego grzyba w Europie zawleczeniem go razem z mulczem ogrodniczym. Hipoteza jest spójna z ekologią całej trójki, bo wszystkie żyją na drewnie i jego resztkach, ale w tych rekordach nie ma materiału, który pozwoliłby ją potwierdzić.
Bliźniaki po dwóch stronach Atlantyku
Przymiotnik „amerykański” przy nazwie gatunku bywa mylący. Zespół Borovički pokazał w 2015 roku w czasopiśmie „Persoonia”, że amerykańska Psilocybe silvatica i europejska P. medullosa są morfologicznie nie do odróżnienia, a dane molekularne wskazują, że to prawdopodobnie dwa osobne gatunki. Dla obu wyznaczono epitypy.
Ta sama praca przyniosła wynik idący w drugą stronę. W P. atrobrunnea nie wykryto ani psylocybiny, ani psylocyny — także w grzybni hodowanej na pożywkach wzbogaconych tryptaminą i tryptofanem. Autorzy uznali, że biosynteza tych alkaloidów została w tej linii utracona, a samą nazwę, jako wątpliwą, zastąpili starszą: P. fuscofulva.
Czego nie rozstrzyga ani mikroskop, ani jedno drzewo
Najszersze jak dotąd ujęcie rodzaju przyniosła praca zespołu Alexandra Bradshawa opublikowana w 2024 roku w „PNAS”. Autorzy zsekwencjonowali 74 próbki, w tym 23 okazy typowe — dla nich były to pierwsze dane genomowe w historii. Pięćdziesiąt dwa okazy uznano za Psilocybe w ścisłym ujęciu, a ostateczna filogeneza objęła 39 gatunków. DNA udało się odzyskać z materiału zielnikowego liczącego od trzech do siedemdziesięciu czterech lat — stare kolekcje nadal dają się czytać.
Praca datuje pień rodzaju na około 67 milionów lat, a jego koronę na mniej więcej 56 milionów. Wyjściową ekologią Psilocybe okazał się rozkład drewna. W klastrze genów odpowiedzialnych za biosyntezę psylocybiny autorzy znaleźli dwa różne układy, pokrywające się z najgłębszym podziałem w rodzaju — szerzej o tych wynikach piszemy osobno.
Dla naszej trójki najważniejsze jest jednak zdanie o skupieniu P. cyanescens: relacje w jego obrębie wychodzą różnie w zależności od metody analizy. Autorzy odnotowali też okaz opisany w zbiorach jako P. quebecensis, który po ponownym badaniu mikroskopowym przeoznaczono na P. cyanescens. Etykieta na pudełku i tożsamość grzyba to nie zawsze to samo.
FAQ: gatunki Psilocybe z Ameryki Północnej
Czy Psilocybe allenii to po prostu inna nazwa Psilocybe cyanescens?
Nie. To dwa odrębne, blisko spokrewnione gatunki. Zarodniki i cystydy mają na tyle podobne, że mikroskop ich nie rozdziela. Różnicę widać w sekwencji ITS, a makroskopowo w kapeluszu, który u dojrzałej P. allenii nie faluje na brzegu.
Dlaczego jeden z tych gatunków ma tysiące notowań, a inny dwadzieścia kilka?
Bo notowania powstają tam, gdzie ktoś patrzy i fotografuje. P. ovoideocystidiata rośnie w miejskim mulczu we wschodnich stanach USA, na obszarze gęsto zaludnionym i dobrze pokrytym aplikacjami przyrodniczymi. P. cyanofibrillosa takiego zaplecza nie ma i pozostaje gatunkiem herbaryjnym.
Czy któryś z nich występuje w Polsce?
Baza GBIF nie zwraca dla żadnego z nich rekordu z Polski. Wszystkie trzy opisano z Ameryki Północnej, a nieliczne notowania europejskie dotyczą P. ovoideocystidiata i pochodzą ze Szwajcarii.
Czym jest epityp i po co się go wyznacza?
To okaz dobierany do istniejącej nazwy wtedy, gdy materiał typowy nie pozwala rozstrzygnąć, o który gatunek chodzi — bo jest zniszczony albo nie da się z niego odczytać DNA. Bez tego kroku nie sposób orzec, czy nowo opisywany gatunek nie jest po prostu tym dawnym.
Status prawny w Polsce
Polskie prawo nie wymienia z nazwy żadnego gatunku grzyba. Zakazane są substancje: psylocybina pod pozycją 86 i psylocyna pod pozycją 76 figurują w załączniku nr 1 do rozporządzenia ministra zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających i nowych substancji psychoaktywnych, w grupie I-P. Obowiązuje tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. 2024 poz. 1139, a podstawą wydania wykazu jest art. 44f pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
Owocnik traktuje się jako nośnik substancji z wykazu, więc posiadanie grzybów zawierających psylocybinę jest w Polsce nielegalne i odpowiada za nie art. 62 tej ustawy — podstawę omawiamy dokładniej w osobnym tekście. Zestawy hodowlane pozostają legalne, doprowadzenie do wzrostu grzybów zawierających psylocybinę już nie.
Materiał kierowany jest do osób pełnoletnich. Ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródła
- Psilocybe allenii – a new bluing species from the Pacific Coast, USA — Borovička, Rockefeller, Werner, Czech Mycology 64(2): 181–195, 2012
- New Species of Hallucinogenic Psilocybe (Fr.) P. Kumm. (Agaricomycetideae) from the Eastern U.S.A. — Guzmán, Gaines, Ramírez-Guillén, International Journal of Medicinal Mushrooms 9(1): 75–77, 2007
- Phylogenomics of the psychoactive mushroom genus Psilocybe and evolution of the psilocybin biosynthetic gene cluster — Bradshaw i wsp., PNAS 121(3), 2024
- Phylogenetic and chemical studies in the potential psychotropic species complex of Psilocybe atrobrunnea with taxonomic and nomenclatural notes — Borovička, Oborník, Stříbrný, Noordeloos, Sánchez, Gryndler, Persoonia 34: 1–9, 2015
- Extensive Collection of Psychotropic Mushrooms with Determination of Their Tryptamine Alkaloids — Gotvaldová, Borovička, Hájková, Cihlářová, Rockefeller, Kuchař, International Journal of Molecular Sciences 23(22): 14068, 2022
- Psilocybe cyanofibrillosa — rekord nazwy — Index Fungorum, Royal Botanic Gardens Kew, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe ovoideocystidiata — rekord nazwy — Index Fungorum, Royal Botanic Gardens Kew, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe allenii — rekord nazwy — Index Fungorum, Royal Botanic Gardens Kew, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe ovoideocystidiata — dane o występowaniu — GBIF, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe allenii — dane o występowaniu — GBIF, odczyt 24.08.2026
- Psilocybe cyanofibrillosa — dane o występowaniu — GBIF, odczyt 24.08.2026
- Sekwencja ITS z holotypu Psilocybe allenii, numer HE994440 — GenBank, NCBI
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U. 2024 poz. 1139) — ISAP, Sejm RP
- Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1939 — ELI, Sejm RP
